Saga stein­steypu á Ís­landi – stutt yf­ir­lit

Steinsteypa, þ.e. blanda sements, vatns og fylliefna á borð við möl, sand eða mulinn stein, er í dag eitt mest notaða byggingarefnið í íslenskum mannvirkjum. Hún er notuð í hús, brýr, virkjanir, hafnir, gangstéttir og margvísleg önnur mannvirki. Saga hennar hér á landi er þó tiltölulega stutt og spannar fyrst og fremst tímabilið frá miðri 19. öld til nútímans.

Í upphafi var sement aðeins notað í afmörkuðum verkefnum, en smám saman þróaðist steinsteypa úr tilraunakenndu byggingarefni yfir í ráðandi efni í íslenskri húsa- og mannvirkjagerð. Sú þróun tengdist m.a. tæknilegum framförum, auknum innflutningi á sementi, brunavörnum og breyttum hugmyndum um byggingarlist.

Upp­haf­ið

Fyrsta þekkta notkun sements var við stækkun Dómkirkjunnar, Kirkjustræti 16, 101 Reykjavík á árunum 1847-1848. Sement var notað í múrhúðun kirkjunnar.

Sement var ekki notað aftur fyrr en við byggingu Dóm- og hegningarhússins, Skólavörðustíg 9, 101 Reykjavík árið 1871. Húsið hefur í gegnum tíðina haft ýmis nöfn. Má þar nefna Nían, Hegnó, tugthúsið, fangahúsið og Steinninn.

Í kjölfar byggingar Dóm- og hegningarhússins jókst umfjöllun um möguleika steinsteypu til húsagerðar hér á landi. Framangreint má m.a. sjá í útgefnum greinum og leiðbeiningum þar sem fjallað er um hleðslu húsa úr steinsteyptum steinum og að steypa veggi í mót.

Dæmi um framangreint er fræðsluritið Steinsteypa – leiðarvísir fyrir alþýðu og viðvaninga eftir Guðmund Hannesson frá árinu 1921. Leiðarvísirinn var ætlaður til að styðja óvana byggingarmenn við framkvæmd minni framkvæmda.

Þessi fyrstu skref sýna að steinsteypan var í fyrstu ekki sjálfsagt byggingarefni heldur nýjung sem þurfti að kynna, prófa og laga að íslenskum aðstæðum.

Fyrsta hús­ið úr stein­steypt­um stein­um

Fyrsta húsið sem reist var úr steinsteyptum steinum var hið forna höfuðból að Görðum á Akranesi en gaflhyrnur þess eru steyptar í borðamót. Gaflhyrnur eru horn byggingar þar sem gaflveggur mætir hliðarveggjum, þ.e. úthornin á gafli húss.

Frá árinu 1959 hafa Garðar hýst byggðasafn Akraness. Húsið var reist á árunum 1876-1882 af Sigurði Hanssyni steinsmið.

Fyrsta stein­steypu­hús­ið á Ís­landi

Fyrsta steinsteypuhúsið var reist af Sigurði Hanssyni steinsmið fyrir Jóhann Eyjólfsson bónda í Sveinatungu í Borgarfirði árið 1895.

Upphaflega stóð til að reisa húsið úr höggnu grjóti, en Sigurður komst að því að grjótið sem safnað hafði verið var illa fallið til klofnings og þar með ónýtanlegt til að hlaða yfir dyr og glugga. Hann lagði því til að nota steinsteypu í staðinn.

Húsið í Sveinatungu er talið vera fyrsta steinsteypta húsið á Íslandi þar sem veggir voru steyptir í mót, og markaði það upphaf nýs byggingartímabils hér á landi.

Sigurður byggði einnig annað hús í Sveinatungu á sama tíma og bæði húsin standa á kjöllurum hlöðnum úr holtagrjóti.

Ári síðar, þ.e. 1896, hófst innflutningur á sementi til Íslands og voru það ár fluttar inn 1000 tunnur.

Fyrsta steinsteypuhúsið í Reykjavík var reist á árunum 1897–1898. Það hús er nefnt Barónsfjós og er við Hverfisgötu, þar sem nú er Barónsstígur 4.

Fjölmörg steinsteypt hús risu í kjölfarið. Sem dæmi má nefna Ingólfshvoll (byggður 1903) sem stóð á horni Hafnarstrætis og Pósthússtrætis.

Árið 1905 byggði Knud Zimsen íbúðarhús sitt, Gimli, við Lækjargötu í Reykjavík. Árið 1912 reis Þórshamar við Templarasund og Pósthúsið á horni Pósthússtrætis og Austurstrætis árið 1914.

Sama þróun átti sér stað úti á landi. Steinsteypt hús risu víðs vegar um landið í kringum aldamótin 1900. Sem dæmi má nefna steinsteypt hús við Sólargötu á Ísafirði og heilsuhælið á Vífilsstöðum, reist árið 1910.

Um aldamótin 1900 var steinsteypan farin að ryðja sér til rúms bæði í Reykjavík og á landsbyggðinni. Hún bauð upp á nýja byggingarmöguleika og þótti jafnframt traustari og endingarbetri kostur en mörg eldri byggingarefni.

Brun­inn í Reykja­vík 1915

Mikilvægur þáttur í útbreiðslu steinsteypu var breytt afstaða til brunavarna.

Í fyrstu heildstæðu byggingarreglugerðinni, byggingarsamþykkt fyrir Reykjavík nr. 68/1903, kom fram að steinsteypt hús væru jafngóð steinhúsum.

Laugardaginn 24. apríl 1915 var haldin brúðkaupsveisla í tveggja hæða timburhúsi með risi sem hýsti Hótel Reykjavík. Þá um nóttina kviknaði í á annarri hæð með þeim afleiðingum að 13 hús brunnu og tveir menn létu lífið.

Í kjölfar brunans var byggingarsamþykktin fyrir Reykjavík endurskoðuð á þann veg að timburhús voru alfarið bönnuð. Steinsteypa varð í raun ráðandi byggingarefni í bænum.

Bruninn markaði ákveðin tímamót. Eftir hann varð steinsteypa ekki aðeins tæknileg lausn heldur einnig hluti af opinberri stefnu um öruggari og varanlegri byggð.

Þró­un steyptra húsa

Eftir að steinsteypa varð almennari tók útlit steyptra húsa að breytast. Í fyrstu var efnið notað innan ramma eldri byggingarhefðar, en síðar varð það grundvöllur nýrra forma og hugmynda um skipulag og útlit bygginga.

Á fyrstu árum og áratugum steinsteypunnar hér á landi var hún einkum notuð sem staðgengill timburs, grjóts og múrsteina. Gerð, útlit og fyrirkomulag steinsteyptra bygginga tók gjarnan mið af eldri byggingarhefð, meðal annars nýklassískum stíl og var oft svipað og í timbur- og steinhúsum.

Funk­sjóna­l­ismi

Í byrjun fjórða áratugarins tóku áhrif funksjónalismans að gæta hérlendis. Funksjónalismi (einnig kallaður virknihyggja, verkhyggja, hlutverkastefna og nýtistefna) í byggingagerð einkenndist af einföldum formum, skrautleysi, flötum þökum, stórum gluggum og áherslu á notagildi. Í stað þess að líkja eftir eldri timbur- eða steinhúsum var steinsteypan nýtt sem sjálfstætt byggingarefni sem bauð upp á ný form, stærri gluggaop, sléttari veggfleti og frjálsara innra skipulag.

Módern­ism­inn

Upp úr 1950 tekur módernisminn við. Módernismi í byggingargerð einkenndist af einföldum formum, skrautleysi, stórum gluggum, nýtingu steinsteypu, stáls og glers og áherslu á notagildi fremur en hefðbundin stílform. Upp úr miðri 20. öld urðu alþjóðleg sjónarmið í hönnun húsa meira áberandi hér á landi og þjóðleg einkenni víkja að nokkru fyrir einfaldari, tæknilegri og alþjóðlegri byggingargerð.

Póst­modern­ismi

Síðar, einkum frá síðari hluta 20. aldar, urðu áhrif póstmódernisma sýnilegri. Póstmódernisminn horfði til forma og skreytinga fyrri tíma byggingarlistar, einkum klassískrar. Form voru oft samhverf og leitast var við að gera byggingarlistina mannlegri með líflegri og stundum litríkri tilvísun í sögu byggingarlistar.

Þessi þróun sýnir hvernig steinsteypan fylgdi ekki aðeins tæknilegum þörfum heldur einnig breyttum hugmyndum um fagurfræði, notagildi og tengsl bygginga við umhverfi sitt.

Brút­al­ismi

Brútalismi er byggingarstefna sem kom fram um miðja 20. öld og varð einkum áberandi frá um 1950 til 1970. Nafnið kemur af franska orðinu béton brut, sem merkir hrá steypa.

Í brútalisma er steypan ekki falin á bak við klæðningar, múr eða skraut. Hún er sýnd eins og hún er.

Seinni tíð

Í seinni tíð hefur verið lögð meiri áhersla á endingu, viðhald, orkunýtingu, rakaöryggi og sjálfbærni steinsteypu. Efnið er áfram mikilvægt í mannvirkjagerð, en kröfur til gæða, umhverfisáhrifa og samspils við önnur byggingarefni hafa aukist.

Þannig hefur steinsteypa þróast frá því að vera nýjung í íslenskri byggingarsögu yfir í eitt helsta efni nútímabyggðar. Hún hefur mótað íbúðarhús, opinberar byggingar, samgöngumannvirki og orkumannvirki og er órjúfanlegur hluti íslensks byggðs umhverfis.

Loka­orð

Í stuttu máli má segja að saga steinsteypu á Íslandi sé saga um tæknilega nýjung sem varð smám saman að grundvallarefni í íslenskri mannvirkjagerð. Frá fyrstu notkun sements við Dómkirkjuna, yfir í tilraunir með steypt hús í Görðum og Sveinatungu, og áfram til steinsteypu aldar 20. aldar, hefur efnið mótað bæði útlit byggðar og þróun íslenskrar byggingarlistar.

Heim­ild­ir og mynd­ir