1 Efni blaðs­ins 

Álag á veðurhjúp bygginga getur verið mikið og hlutverk þéttinga er lykilatriði til að byggingar þoli það regn-, vind- og rakaálag sem þær verða fyrir og þeim er ætlað að standast. Hugtökin, eins og tveggja-þrepa þétting hafa lengi verið notuð í fagmáli, hönnunargögnum, leiðbeiningum og tækniblöðum.  

Tilgangur þessa Rb-blaðs er að útskýra hugtökin, lýsa virkni og taka dæmi um útfærslur. Megináhersla blaðsins er á þéttingar í kringum glugga og hurðir, þ.e. samskeyti á milli karms og veggjar.  

Ekki er fjallað ítarlega um efnisval eða framkvæmd (verklag) við þéttingar. Umfjöllun um slíkt er að finna í viðeigandi Rb-blöðum um þéttingar (sjá kafla Tilvísanir). Dæmi sem tengjast utanhúsklæðningu eru einungis notuð til að útskýra meginvirkni tveggja-þrepa þéttinga, en ekki sem leiðbeiningar um frágang klæðninga. 

2 Til­vís­an­ir 

2.1 Lög og reglu­gerð­ir 

Lög um mannvirki nr. 160/2010 

Byggingarreglugerð nr. 112/2012 

2.2 Staðl­ar 

ÍST EN 1026:2016: Gluggar og hurðir – Loftþéttleiki – Prófun. ÍST. 

ÍST EN 1027:2016: Gluggar og hurðir – Vatnsþéttleiki – Prófun. ÍST. 

ÍST EN 14351‑1:2006+A2:2016: Gluggar og hurðir – Vörustaðall. ÍST 

2.3 Rb-blöð 

Rb (41).201. Útveggjaklæðning – loftræst ytra byrði. Undirstöðuatriði og hlutverk.1974. 

Rb‑blað: Kíttun - Þéttingar í ytra byrði mannvirkja. 2025

Rb‑Yn.101. Þéttilistar – gerðir og eiginleikar.1975. 

Rb‑Yt.301. Þéttiefni fyrir fúgur – flokkun og hugtök. 1975

Rb‑Yt.401.2. Kítti og fúgufylliefni. Flokkun, eiginleikar og efnisval. 1976

Rb‑Yt.411. Fúguþétting (Felluþétting) – verklýsing. 1973

Rb‑blað nr. 32. Fúguefni, fúguþétting og glerjun. 1979. 

3 Hug­tök og skil­grein­ing­ar 

Eins-þrepa þétting: Þétting þar sem eitt þéttilag þarf að standast bæði regnálag og loftþéttleika ásamt loftþrýstimun á milli úti‑ og innilofts. 

Fúga: Samskeyti þar sem bil eða rauf er á milli byggingarefna, t.d. á milli flísa eða timburs og steypu. 

Fúgufylliefni/fúgumassi: Efni hannað til að loka fúgum, ýmist til að tryggja vatns- og rakaheldni ásamt loftþéttleika og/eða þjóna fagurfræði við frágang á milli byggingarefna eða byggingahluta. 

Hárpípukraftur: Flutningur raka (e. Capillary transport) í fljótandi formi í efni vegna uppsogshæfni póru (lítil holrými)  uppbyggingar þess. 

Loftþéttleiki: Geta byggingarhluta eða þéttingar til að hindra óæskilegan loftleka milli úti‑ og innilofts. Ófullnægjandi loftþéttleiki getur leitt til varmataps, rakaflutnings inn í byggingahluta, rakaþéttingar og aukins þrýstimunar yfir samskeyti. 

Regnvarnarlag (regnvörn eða vatnsvörn): Ytra lag þéttingar eða byggingarhluta sem hefur það hlutverk að stöðva og leiða burt regnvatn, en er ekki ætlað að vera loftþétt. 

Slagregn: Rigning sem berst á byggingar og aðra fleti veðurhjúps vegna samverkandi áhrifa vinds og rigningar. Í hvassviðri fá regndropar lárétta eða skásetta stefnu og skella á veðurhjúp og auka vatnsálag á þéttingar. 

Tveggja-þrepa þétting: Þétting þar sem samskeyti (fúga) er skipt í ytra þrep (regn-/vatnsvörn) og innra þrep (loftþétting). Milli þrepanna er loftrými sem er forsenda þrýstijöfnunar og gerir vatni kleift að renna út. 

Veðurhjúpur: Ytri hluti byggingar sem skilur að inni‑ og útiaðstæður og ver mannvirki gegn veðurálagi, svo sem regni, vindi, kulda og raka. 

Vindálag: Vindur myndar þrýstikrafta og/eða sogkrafta á byggingar og þéttingar í ytra byrði. Krafturinn breytist með vindhraða og hæð frá jörðu. Af þeim sökum eru vindáhrif staðbundin og háð lögun og hæð bygginga.  

Þrýstijöfnun: Ferli þar sem loftþrýstingur beggja vegna regnvarnarlags er jafnaður, yfirleitt með loftrými sem er í tengslum við útiloft. Þrýstijöfnun dregur úr þeim krafti sem getur þrýst vatni inn í samskeyti. 

Þrýstijöfnunarhólf (loftbil): Loftrými milli ytra og innra þreps þéttingar sem er í tengslum við útiloft. Hlutverk þess er að jafna loftþrýsting yfir regnvarnarlagi, leiða vatn frá og stuðla að þurrkun raka. 

Þrýstimunur: Munur á loftþrýstingi sitt hvoru megin við byggingarhluta eða þéttingu. Þrýstimunur getur myndast vegna vindálags eða hitastigsmunar og getur valdið loft‑ og rakaflutningi í gegnum óþétt samskeyti. 

4 Álag á veð­ur­hjúp 

Margir þættir hafa áhrif á hversu mikið álag hvílir á veðurhjúp bygginga, svo sem staðsetning, form, hæð, gerð útveggja og þaka. Í veðurhjúp bygginga eru jafnframt fjölmargir staðir þar sem veðurhjúpur er rofinn og þarfnast þéttinga, svo sem við glugga, hurðir og aðra byggingarhluta sem ganga í gegn. Því er mikilvægt að allar þéttingar séu vel úr garði gerðar og að virkni þeirra gagnvart álagi sé tryggð. 

Álag sem byggingar þurfa að standast er margþætt, til dæmis vegna slagregns, vindálags, hárpípukrafta og þrýstimunar yfir þéttingar og byggingarhluta. 

Álag á fúgur og þéttingar eykst almennt með hæð bygginga, þar sem vindálag og líkur á slagregni aukast eftir því sem ofar dregur. Þetta getur leitt til aukins þrýstimunar yfir samskeyti, einkum í kringum glugga og hurðir. 

Við hönnun og framkvæmd þéttinga þarf að hafa í huga að áhrif loftþrýstings yfir þéttingar getur verið verulegur. Þrýstimunur getur myndast vegna vindálags eða hitastigsmunar milli úti‑ og innilofts. Sjá Rb‑blað um loftþéttleika. 

Hærra hitastig hefur í för með sér aukið rakaálag á byggingarhluta. Á Íslandi er hitastig að jafnaði hærra innandyra en utandyra og því er stöðugt rakaálag innan frá á allar þéttingar í innra byrði. Af þeim sökum er mikilvægt að innsta þétting sé loftþétt, þannig að heitt og rakt inniloft komist ekki inni í fúgubil. Þar sem erfitt er að tryggja algjöra loftþéttleika er jafnframt nauðsynlegt að fúgubilið sé loftræst, svo raki sem þar kemst inn geti borist út. 

Í kringum glugga og hurðir verður álag oft samsett, þar sem slagregn, vindálag og þrýstimunur verka samtímis á samskeyti sem jafnframt þurfa að vera loftþétt að innan. Ófullnægjandi innri loftþétting getur þannig aukið líkur á því að vatn dragist inn í fúgubil eða veggjaruppbyggingu. 

Rannsóknir og reynsla sýnir að óþéttar fúgur í kringum glugga og hurðir eru meðal algengustu orsaka raka‑ og vatnsleka í veðurhjúp bygginga. Slíkur leki kemur oft fram þegar samsett álag slagregns og vinds veldur þrýstimun yfir samskeyti, einkum þar sem sama þétting þarf að uppfylla kröfur bæði um vatnsþéttleika og loftþéttleika. Jafnvel minniháttar gallar í ytri þéttingu, svo sem rifur eða sprungur í þéttingu, geta leitt til þess að vatn þrýstist inn í fúgubil og nærliggjandi byggingarhluta. 

5 Þrepa­skipt­ing þétt­inga 

Þegar talað er um þrep í þéttingum er átt við hvernig þéttingunni er skipt upp í mismunandi hlutverk sem mynda heildar þéttingalausn, sjá mynd 1. Þrepaskipting þéttinga byggir á þeirri byggingaeðlisfræðilegu meginreglu að forðast þrýstingsmun yfir ystu þéttingu. Með því að aðskilja regnvarnarlag og loftþéttingu er dregið úr líkum á að vatn dragist eða þrýstist inn í samskeyti. Í samskeytum kringum glugga og hurðir er þrepaskipting þéttinga sérstaklega mikilvæg. Markmið tveggja-þrepa þéttingar er að aðskilja vatnsálag annars vegar og loftþéttleika hins vegar, þannig að hvert þrep gegni afmörkuðu hlutverki og dregið sé úr líkum á mismunaþrýstingi yfir ystu þéttingu 

Mikilvægt atriði í öllum þéttingum er að huga að þrepaskiptingu, þannig að regn- og vindálag sé tekið upp í ytri þéttingu en loftþéttleiki sé tryggður að innan. Eitt þrep sé því þétt gegn regni og vindþrýstingi og annað þrep sé loftþétt. 

Ytri þéttingin getur verið útfærð á þann hátt að ein og sama þéttingin er bæði vatns‑ og vindvörn (eins-þrepa þétting sjá mynd) 1 eða að hún sé tvískipt í regnvarnarlag og loftþéttingu,  
sjá samanburð á mynd 2. 

Mynd 1. Eins-þrepa þétting. Ytri og innri þétting verða fyrir þrýsti álagi. 

Mynd 2. Tveggja-þrepa þétting. Ytri þétting er þrýstijöfnuð við ytra umhverfi, Innri þétting tryggir loftþéttleika.. 

Loftuð útveggjaklæðning hefur t.d. virkni tveggja-þrepa þéttingar. Þar sem klæðningin, eða regnkápan, sjá mynd 3, hér að ofan, gegnir hlutverki regnvarnar. Loftrýmið á bakvið tryggir jafnan þrýsting beggja vegna klæðningarinnar. Það gerir það að verkum að vatn eða slagregn sem kemst í gegnum rifur eða bil í klæðningu lendir í þrýstijöfnuðu loftræstu bili. Vatnsdropinn missir þá hreyfiorku sína (lendir í logni) og fellur þá niður á bakhlið klæðningar og aftur út við næsta op eða láréttu skil klæðningar. Lofthringrás loftbilsins gerir það að verkum að nái vindstyrkurinn að feykja vatnsdropum yfir á vindvarnarlagið þornar það og rakinn er fjarlægður, ásamt þeim raka sem kemur að innan. Loftbilið er því mikilvægur þáttur í virkni tveggja-þrepa þéttinga og rakaöryggi í veðurhjúp bygginga. 

Mynd 3: Virkni loftræstar utanhúsklæðningar. 

Sama grunnvirkni þessara þrepa og lýst er hér að ofan á einnig við þéttingar í opum útveggja eins og þéttingum með hurðum og gluggum. Við hönnun þéttinga í kringum glugga og hurðir er mikilvægt að taka tillit til aðstæðna á byggingarstað, m.a. hæð byggingar. Á efri hæðum, þar sem vind- og vatnsálag er almennt meira, eru tveggja-þrepa þéttingarlausnir oft taldar öruggari. 

5.1 Eins-þrepa þétt­ing 

Í eins-þrepa þéttingu er hlutverk ytri þéttingar bæði sem regn og vindvörn. Innri þéttingunni er ætlað að tryggja loftþéttleika 

Mynd 4. Eins-þrepa þétting. Þrepaskipting og samsetning. 

Veikleiki þessarar þéttingar er m.a. sá að loftþrýstingur úti og inni getur verið misjafn og þrýstimunur er þá sitt hvor megin við fúguna, eins og sýnt er á Mynd 1. Við slíkar aðstæður getur ójafn þrýstingur orsakað rakaflutning inn í fúgubil vegna þrýstimunar sitt hvoru megin við þéttinguna. Sem dæmi ef undirþrýstingur væri að innan og innri loftþétting væri ekki nægjanlega þétt gæti myndast sogkraftar ábakvið ytri þéttinguna og raki togast í gegnum veikleika ytri þéttingar og orsakað rakaþéttingu í fúgubili.  

Eins-þrepa lausnir eru því almennt viðkvæmari fyrir veðrun og framkvæmdargöllum. Á stöðum þar sem er mikið veðurálag þarf að hafa í huga að sinna reglulegu viðhaldseftirliti og lagfæra þegar þörf er á svo ekki sé óþéttleiki í þéttingunum. 

Eins-þrepa þéttingar í kringum glugga og hurðir eru almennt viðkvæmari fyrir veðrun og framkvæmdargöllum, þar sem sama þétting þarf að standast bæði vindálag og vatnsálag. Slíkar lausnir geta hentað við ákveðnar aðstæður, en krefjast vandaðrar hönnunar og framkvæmdar. 

5.2 End­ur­bætt eins-þrepa þétt­ing 

Í tilvikum þar sem ekki er unnt að koma fyrir fullri tveggja-þrepa þéttingu er hægt að verja þéttinguna fyrir beinu veðurálagi með regnskermum, t.d. með lista yfir þéttinguna. Endurbætt eins‑þrepa þétting dregur úr veðrun og álagi á ytri þéttinguna. 

Mynd 5. Eins-þrepa þétting með regnvörn (regnskerm). 

6 Tveggja-þrepa þétt­ing 

Stundum nefnd „tvöföld þétting“. Er almennt talin mun öruggari og endingarbetri lausn . Til þess að þétting geti talist tveggja-þrepa lausn þarf hún að innihalda ákveðin atriði. Helstu þættir þéttingarinnar eru sýndir á mynd 6. 

Mynd 6. Tveggja-þrepa þétting, Þrepaskipting og samsetning. 

Helstu þættir tveggja‑þrepa þéttingar eru: 

Loftbilinu er ætlað það hlutverk að vera til þrýstijöfnunar yfir regnvarnarlagið. Þessi jöfnun er til þess að lágmarka þá krafta sem geta flutt raka eða vatn inn í fúguna. Til þess að loftbilið geti gegnt hlutverki sínu við þrýstijöfnun þarf opnanir í beinu sambandi við útiloft. Þessi op  eru oft staðsett neðst við botnstykki gluggans, sjá mynd 7,  og skörun regnþéttinga tryggir að slagregn komist ekki inn fyrir ytri þéttinguna og inni í loftbil og að einangrun. Þessi op hafa einnig þann tilgang að leiða vatn út hafi það komist á bakvið ystu þéttingu, sjá mynd 7. 

Mynd 7. Komist vatn inn fyrir regnvörn leiðir loftbilið vatnið út aftur.  

Virkni loftbilsins er sambærileg og í loftaðri utanhúsklæðningu, sjá mynd 3) þrýstijöfnun yfir vatnsvarnarlag, loftun í fúgubili til að flytja í burt raka sem gæti komið að innan og leiða vatn í burtu. 

Rannsóknir og reynsla sýna að tveggja-þrepa þétting veitir marktækt meiri öryggi en eins‑þrepa lausnir, enda byggir virkni hennar á bæði þrýstijöfnun og öruggri innri loftþéttingu.  

Lykilatriði tveggja-þrepa virkni 

6.1 Botn­fúga 

Neðsta lárétta fúga er oft viðkvæmur hluti samskeyta. Í tveggja‑þrepa lausnum þarf hönnun að gera ráð fyrir því að vatn sem kemst inn fyrir ytra þrep geti runnið út. Að ekki sé lokað fyrir frárennslisop þéttingarinnar. Við hönnun þéttinga þarf að tryggja að það sé nægilegt rými fyrir þéttingar og að tengiflötur, fúgubil og undirlag geri ráð fyrir varanlegri loft- og vatnsþéttingu. 

7 Nið­ur­lag - loka­orð 

Þéttingarlausnir í kringum glugga og hurðir eru lykilatriði fyrir rakaöryggi og endingu veðurhjúps. Með því að skilja muninn á eins-þrepa og tveggja-þrepa þéttingu og hlutverk hvers þáttar í heildarlausn er hægt að draga úr áhættu á því að regnvatn komist inn í fúgubil og valdi rakaskemmdum og að loftleki orsaki rakaþéttingu í og við fúgubil. 

Rétt hönnun og útfærsla þéttinga krefst þess að tekið sé tillit til samverkandi álags frá regni, vindi, þrýstimun og loftþéttleika, auk aðstæðna á byggingarstað. Tveggja‑þrepa þéttingarlausnir, þar sem aðskilin eru hlutverk regnvarnar og loftþéttleika, veita almennt aukið öryggi gegn veðurálagi og endingabetri þéttingu. Þær stuðla þannig að bættri endingu bygginga og minni líkum á kostnaðarsömum rakaskemmdum til lengri tíma litið.  

8 Um Rb-blöð 

Frá árinu 1973 hafa Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins, Nýsköpunarmiðstöð Íslands og Húsnæðis- og skipulagsstofnun gefið út Rb-blöð sem eru leiðbeininga- og reynslublöð fyrir byggingariðnaðinn. 

Rb-tækniblöð innihalda tæknilegar upplýsingar um ýmislegt sem viðkemur viðhaldi, verklagi, hönnun og byggingu mannvirkja. Blöðin hafa í gegnum tíðina verið höfð til halds og trausts fyrir fagaðila í byggingariðnaði og hinn almenna húseigenda. 

Innihald, lausnir, notkun byggingavara og aðrar upplýsingar sem fram koma í blöðunum er ávallt sú vitneskja á viðfangsefninu sem þekkt er á útgáfutíma hverju sinni.

9 Heim­ild­ir 

SINTEF Byggforsk. (2003). Fugetetting med elastisk fugemasse (Byggforskserien 520.406). SINTEF 

10 Höf­und­ar 

10.1 Um­sjón 

Gústaf Adolf Hermannsson, sérfræðingur HMS 

10.2 Rit­un 

Gústaf Adolf Hermannsson, sérfræðingur HMS 

10.3 Rýni

Ferdinand Hansen, sérfræðingur

10.4 Teikn­ing­ar og upp­setn­ing

Eyþór Bjarki Sigurbjörnsson, sérfræðingur HMS