1 Efni blaðs­ins

Efni Rb-blaðsins er gefið út samhliða umfjöllun um loftþéttleika bygginga, þ.e. Loftþéttleiki bygginga – Almennt um hugtök, krafta og kröfur sem tengjast loftleka í byggingum. Þar er fjallað um mikilvægi loftþéttleika, helstu hugtök, krafta sem orsaka loftleka og kröfur í íslensku regluverki. 

Í Rb-blaðinu er fjallað um framkvæmd loftþéttleikamælinga, frá undirbúningi til túlkunar niðurstaðna, með það að markmiði að styðja við mælingaraðila og samræma framkvæmd. Stuðst er við staðalinn  
ÍST EN ISO 9972:2015. Lýst er undirbúningi framkvæmdar, nauðsynlegum tækjabúnaði, framkvæmd mælinga og framsetningu niðurstaðna. 

Markmiðið er að styðja við samræmda, áreiðanlega og endurtekningarhæfa framkvæmd loftþéttleikamælinga, sem nýtast við gæðatryggingu, eftirlit og mat á loftþéttleika bygginga. Í viðhengi er dæmi um gátlista á verkstað og eyðublað fyrir skráningu á niðurstöðum mælinga. Eru þau aðeins til leiðbeininga og innihalda upplýsingar sem þarf að hafa í huga við framkvæmd og skráningu við mælingar. 

1.1 Tengsl mæli­að­ferða og til­gang­ur þeirra 

Loftþéttleikamælingar samkvæmt ÍST EN ISO 9972:2015 geta verið framkvæmdar með mismunandi mæliaðferðum eftir tilgangi, t.d. vegna lokaúttektar, mats á orkutapi eða lekaleitar. Val á mæliaðferð ræður framkvæmdinni, m.a. hvort viljandi op í hjúp (og loftræsikerfi) eru látin vera í notkunarstöðu eða þéttuð tímabundið, og þar með hvernig niðurstöður má nota til samanburðar við kröfur. Nánar um tengsl mæliaðferða og tilgangs er fjallað í Loftþéttleiki bygginga – Almennt. 

2 Til­vís­an­ir 

Aðrar tilvísanir og fræðilegar heimildir tengdar efnistökum er einnig að finna í Rb tækniblaðinu Loftþéttleiki bygginga – Almennt.

2.1 Lög 

Lög um mannvirki nr. 160/2010 

Lög um byggingarvörur nr. 114/2014 

2.2 Reglu­gerð­ir 

Byggingarreglugerð nr. 112/2012 

2.3 Staðl­ar 

ÍST EN ISO 9972:2015 – Thermal preformance of buildings - Determination of air permeability of buildings - Fan pressurization method.

2.4 Rb-blöð 

Loftþéttleiki bygginga – Almennt um hugtök, krafta og kröfur

Rb (I5).001, Þéttleiki húsa – Mæliaðferðir – mælingarniðurstöður – ábendingar, janúar 1985. 

Rb (J0) 001, Hitamyndun húsa, september 2013. 

Rb (E7).001, Vindálag á byggingar, júní 1983. 

Rb (l3).001, Vindþéttilög í húsbyggingum – Efniseiginleikar og frágangur, mars 1983. 

Rb (l2).001, Rakavarnarlög í húsbyggingum – Efniseiginleikar og frágangur, mars 1983. 

Rb blað, Rit 95, Frágangur rakavarnarlaga, júní 2007. 

Rb (I4).005, Greinargerð um hita og rakaástand, september 2019. 

Rb (I4).006, Varnir gegn rakaskemmdum, mars 2020 

3 Hug­tök og skil­grein­ing­ar 

Hér á eftir eru skilgreiningar á helstu hugtökum sem notuð eru í blaðinu um loftþéttleika bygginga í sambandi við framkvæmd og túlkun loftþéttleikamælinga.

Gólfflötur (AF) í [m²]: Flatarmál innra gólfs byggingar, þess hluta sem notaður er til að reikna út loftleka per fermetra gólfs. 

Hjúpflötur (AE) í [m²]: Yfirborð byggingarhluta, sem myndar skil á milli heitra og kaldra rýma. Stærðin inniheldur veggi, þök og aðra útveggi þar sem loftskipti gætu átt sér stað. Skilgreining hjúps getur verið frábrugðin þeirri sem notuð er í fasteignaskrá (sjá Mynd 1). 

Loftleki: Magn lofts sem sleppur í gegnum byggingarhluta, yfirleitt í mælieiningunni [m³/h] eða [l/s]. Helstu tákn og einingar sem notaðar eru við mælingar á loftþéttleika byggingar: 

Loftleki miðað við yfirborðsflöt: Magn lofts sem sleppur í gegnum byggingarhluta per yfirborðsflöt, sem er ýmist gólfflötur þess hluta byggingar mældur er eða hjúpflötur. Mælikvarðinn er ýmist [m3/h/m²] eða [l/s/m2]. Helstu tákn og einingar sem notaðar eru við mælingar á loftþéttleika byggingar: 

Loftþéttleikamæling: Mæling til að meta þéttleika byggingar út frá skilgreindum mismunaþrýsting. 

Mismunaþrýstingur (Δp): Þrýstingsmunur milli innra og ytra umhverfis sem myndast við loftþéttleikamælingu, oftast við 50 Pa mismunaþrýsting. 

Núllþrýstingur (baseline): Náttúrulegur þrýstingsmunur milli innra og ytra rýmis áður en mæling hefst, notaður til að meta áhrif ytri aðstæðna og leiðrétta mæligögn. 

Orkunýting: Geta byggingar til að halda ákjósanlegu hitastigi án óþarfa orkutaps. Loftþéttleiki hefur bein áhrif á orkunýtingu.

Rakavarnarlag: Þétt efnislag sem hindrar flutning raka inn í og út úr byggingarhlutum eða byggingum. 

Rakaflæði: Flutningur raka í eða gegnum efni, annaðhvort í gufu- eða vökvaformi. 

Vindvarnarlag: Þétt efnislag sem hindrar flæði lofts inn og út úr byggingu.  

4 Mæli­kvarð­ar loft­leka 

4.1 Mæli­kvarð­ar loft­leka per yf­ir­borðs­flöt 

Loftleki inn í og út úr byggingu er almennt gefinn upp sem loftflæði. Í íslensku regluverki er helst notuð einingin [m³/h], en í sumum öðrum löndum er notuð einingin l/s. 

Umbreyting milli eininga byggir á eftirfarandi: 

Dæmi: 
Loftleki upp á 1 m³/h samsvarar 0,28 l/s. 

Mynd 1: Hjúpflötur byggingar. Rauðu línurnar tákna upphitaðan hluta þar sem hönnuður hefur skilgreint hjúpflöt byggingarinnar. Þannig er hluti þaksins utan við hjúpflötinn, en raka- og vindvarnarlag er í byggingarhlutanum sem er fyrir neðan þakið. Kjallaraveggir og kjallaragólf eru hluti af hjúpfleti og þar er rakavarnarlag staðsett. 

Fremst eru tveir mælikvarðar á yfirborðsfleti notaðir. Annars vegar er gólfflötur þess rýmis sem við er átt notaður. Hins vegar nota sumar þjóðir þann yfirborðsflöt sem loftflæðið gæti borist inn um eða út um, og er sá flötur þá gjarnan nefndur hjúpflötur byggingar. Í báðum tilfellum eru einingarnar [m³/h/m²] eða [l/s/m²] notaðar fyrir stærðina loftleki per yfirborðsflöt, þó svo að skilgreining yfirborðsflatarins sé ýmist gólfflatarmál eða hjúpflötur byggingarinnar. Mynd 1 sýnir dæmi um hvernig hönnuður hefur skilgreint hjúpflöt byggingar.

5 Stað­all um loft­þétt­leika­mæl­ing­ar 

5.1 Til­gang­ur og um­fang stað­als­ins 

ÍST EN ISO 9972:2015 lýsir aðferð til að mæla loftþéttleika bygginga, eða hluta þeirra, með svokallaðri þrýstingsaðferð. Við prófunina er myndaður yfir- eða undirþrýstingur inni í byggingu og loftflæði mælt sem þarf til þess að viðhalda ákveðnum mismunaþrýstingi milli inni- og útilofts.  

Aðferðin veitir samræmdar, endurtekningarhæfar og samanburðarhæfar niðurstöður og notuð við orkuvottun, gæðatryggingu og mat á loftleka í byggingum. Í algengustu tilvikum er stuðst við mismunaþrýstinginn 50 Pa og er loftleki byggingarhjúps þá metinn við það gildi. 

Markmiðið með umfjölluninni á þessari vefsíðu er fyrst og fremst að lýsa þeirri aðferð við loftlekamælingar sem á við um algengustu tegundir íbúðarhúsnæðis, svo sem einbýlishús, raðhús og íbúðir í fjölbýlishúsum. Þótt staðallinn taki einnig til stærri og flóknari bygginga er áhersla þessa blaðs á þær byggingareiningar þar sem unnt er að beita tiltölulega einföldum tækjabúnaði og staðlaðri framkvæmd við mælingarnar. 

Mismunandi mæliaðferðir skv. staðli. 

Aðferð 1 – Mæling á byggingu í notkun. Í aðferð 1 eru op, í byggingarhjúp og loftræsikerfi, höfð í þeirri stöðu sem samsvarar venjulegri notkun byggingar. Aðferðin endurspeglar loftleka við tilteknar rekstraraðstæður, en niðurstöður eru háðar notkun og eru almennt hvorki endurtekningarhæfar né samanburðarhæfar. Aðferðin er því fyrst og fremst notuð til greiningar og rannsókna, en ekki sem formlegt samræmisgildi eða beint inntak í orkuútreikninga. 

Aðferð 2 – Mæling á byggingarhjúp (lekaleit). Í aðferð 2 eru op í byggingarhjúp tímabundið þéttuð og mælingin beinist að loftþéttleika byggingarhjúpsins sjálfs. Aðferðin hentar sérstaklega til lekaleitar, mats á gæðum frágangs og gæðastýringar á framkvæmdatíma. Þar sem loftleiðir miðað við aðferð 1 eru lokaðar við mælingu, endurspeglar niðurstaðan ekki byggingu í notkun og er því almennt ekki notuð sem endanlegt samræmisgildi né sem bein forsenda í orkuútreikningum. 

Aðferð 3 – Mæling fyrir skilgreindan tilgang. Í aðferð 3 eru op í byggingarhjúp meðhöndluð í samræmi við skilgreindan tilgang prófunar, svo sem reglugerðarkröfur eða orkuútreikninga. Mælingin er framkvæmd á skilgreindum og stöðluðum forsendum sem miða að því að endurspegla byggingu í raunverulegri notkun. Aðferðin er almennt notuð við lokaúttekt, staðfestingu á uppfyllingu reglugerðarkrafna og sem forsenda fyrir mati á orkutapi vegna loftleka. 

Staðallinn er því ekki einungis tæknileg lýsing á mæliaðferð heldur einnig rammi um það hvernig velja skuli forsendur prófunar eftir tilgangi hennar. Rétt framkvæmd prófun hjálpar til við að staðsetja leka, bæta loftþéttleika, draga úr orkutapi og styðja við heilnæmt inniloft. Staðallinn fer einnig yfir atriði sem sem geta gert prófun óáræðanlega, eins og vindálag og mæling núllþrýstings, þ.e. jafnþrýstingsmæling (e. baseline). 

Í þessu blaði verður fyrst og fremst fjallað um loftlekamælingar í hefðbundnu íbúðarhúsnæði þ.e. einbýlishúsum, raðhúsum og íbúðum fjölbýlishúsa. Mælingar í stærri og flóknari byggingum geta krafist verulega öflugari búnaðar og sértækari undirbúnings heldur en er til umfjöllunar hér og fellur því að mestu utan afmörkunar þessa blaðs. Nánari kröfur um mæliaðstæður, búnað og úrvinnslu eru skilgreindar í staðlinum sjálfum, ÍST EN ISO 9972:2015. 

6 Fram­kvæmd próf­un­ar 

6.1 Und­ir­bún­ing­ur mæl­ing­ar 

Áður en loftþéttleikamæling fer fram skal tryggja að mæliaðstæður séu viðunandi og að undirbúningur rýmis samræmist forsendum staðalsins ÍST EN ISO 9972:2015 miðað við valda mælingaaðferð. Viljandi loftflæði, svo sem frá vélrænum loftræsikerfum, viftum og öðrum búnaði sem hefur áhrif á loftskipti milli innra og ytra rýmis, skal meðhöndlað í samræmi við forsendur mælingarinnar. 

Framkvæmd prófunar fellst í því að mynda skilgreindan yfir- eða undirþrýsting í því rými eða byggingarhluta sem mældur er. Það loftflæði sem þarf til að viðhalda tilteknum þrýstingsmun er mælt með tilheyrandi búnaði. Við framkvæmd mælingar skal fylgja verklagi samkvæmt ÍST EN ISO 9972:2015 og tryggja að aðstæður samræmist þeim kröfum sem þar eru settar um mæliaðstæður og undirbúning byggingar. 

Lausir eða viðkvæmir hlutir sem geta orðið fyrir áhrifum loftflæðis við mælingu skulu tryggðir eða fjarlægðir eftir því sem við á. Undirbúningur skal miðast við að tryggja örugga, stöðuga og endurtekningarhæfa framkvæmd mælingarinnar, án þess að breyta eðlilegri uppbyggingu eða frágangi mælds rýmis. 

Áður en loftþéttleikamæling hefst skal mæla núllþrýstingsmun milli innra og ytra rýmis með viftubúnaði kyrrstæðum. Slík mæling er notuð til að meta áhrif ytri aðstæðna, svo sem vinds og hitadrifs, á þrýstingsmælingar. 

Ef núllþrýstingur er óstöðugur eða sýnir verulegar sveiflur getur það bent til óhagstæðra mæliaðstæðna. Í slíkum tilfellum skal tryggja að þrýstingur sé nægilega stöðugur við mælingu, lengja mælitíma eða skrá frávik sérstaklega í mælingaskýrslu. 

Mæling á núllþrýstingi skal framkvæmd bæði fyrir og eftir loftþéttleikamælingu eftir því sem við á, til að styðja við mat á áreiðanleika mæligagna. 

Prófun fer að jafnaði fram bæði með undirþrýstingi og yfirþrýstingi til að fá heildstæða mynd af loftþéttleika byggingarinnar. Við mælingu skal mynda þrýstingsmun í nokkrum þrepum, yfirleitt á bilinu 10–100 Pa, og skrá loftflæði við hvert þrep.  

Samkvæmt staðlinum skal taka að lágmarki fimm mæligildi við mismunandi þrýstingsmun. Ef ekki tekst að ná 50 Pa yfir- eða undirþrýstingi skal þess getið sérstaklega í mælingaskýrslu, ásamt skýringu á ástæðum. 

Mæligögn skulu nýtt til að ákvarða samband loftflæðis og þrýstingsmismunar og reikna viðeigandi stuðla samkvæmt aðferðafræði staðalsins. Út frá þessum gögnum eru síðan reiknuð helstu mæligildi loftleka, svo sem heildarloftflæði við 50 Pa og loftleki miðaður við flatarmál hjúps eða gólfs, eftir því sem við á. 

Mynd 2 Dæmi: Mæligildi fyrir mismunandi þrýstistig færð í línurit. (heimild-Sérrit 95,frágangur rakavarnalaga) 

Við framkvæmd prófunar skal fylgst með stöðugleika þrýstings og tryggt að mæligildi séu endurtekningarhæf. Allar forsendur mælingar, frávik frá staðlaðri aðferð eða óvenjulegar aðstæður skulu skráðar samhliða mæligögnum og koma fram í lokaskýrslu mælingarinnar. Við undirbúning mælingar er mælt með að styðjast við meðfylgjandi gátlista fyrir undirbúning, þar sem tiltekin eru atriði sem geta haft áhrif á niðurstöður mælinga. 

6.2 Helstu mæligildi og út­reikn­ing­ur á loft­leka 

Við loftþéttleikamælingar samkvæmt ÍST EN ISO 9972:2015 er loftflæði mælt við skilgreindan þrýstingsmun, yfirleitt 50 Pa og er gefið upp í rúmmetrum á klukkustund, q50 [m³/h]. 

Við framsetningu niðurstaðna er q50 grunnstærð úr mælingu. Af henni eru reiknuð afleidd gildi, t.d. qE50 og qF50, eftir því hvaða viðmiðunarfletir eru notaðir. 

Til þess að gera mögulegan samanburð milli bygginga af mismunandi stærð er loftflæðið oft sett fram miðað við flatarmál. Þá eru einkum notuð eftirfarandi afleidd mæligildi: 

Í íslenskri byggingarreglugerð eru kröfur um loftþéttleika settar fram sem loftleki miðaður við flatarmál hjúpflatar, þ.e. með mæligildinu qE50. Því er mikilvægt að greina skýrt á milli q₅₀ sem heildarloftflæðis og qE50 / qF50 sem loftleka miðað við flatarmál, bæði við framsetningu niðurstaðna og við samanburð við viðmið og kröfur í regluverki. Þegar í þessu riti er vísað til reglugerðarkrafna er því átt við loftleka per fermetra hjúpflatar, mældan við 50 Pa þrýstingsmun. 

6.3 Skýrsla og nið­ur­stöð­ur 

Að lokinni loftþéttleikamælingu og úrvinnslu mæligagna skulu niðurstöður settar fram í skriflegri skýrslu. Skýrslan skal vera nægjanlega ítarleg til að gera óháðum aðila kleift að meta framkvæmd mælingarinnar, forsendur hennar og áreiðanleika niðurstaðna, í samræmi við kröfur ÍST EN ISO 9972:2015. 

Í skýrslu skulu koma fram helstu upplýsingar um viðkomandi byggingu eða byggingarhluta, þar á meðal lýsing á rýminu sem mælt er, rúmmál, flatarmál hjúps og gólfs, ásamt skráningu á stöðu allra gata, loka og opnana við mælingu. Einnig skal gera grein fyrir mæliaðstæðum, notuðum mælitækjum, kvörðun þeirra og þeim þrýstingsbilum sem mælt var við. 

Niðurstöður mælingar skulu settar fram með skýrum hætti og fela m.a. í sér helstu reiknuð mæligildi, svo sem q₅₀, qE₅₀ og qF₅₀, eftir því sem við á, ásamt framsetningu á sambandi loftflæðis og þrýstingsmismunar.  

Ef frávik eru frá staðlaðri aðferð, eða ef ekki náðist að framkvæma mælingu við 50 Pa þrýstingsmun, skal þess getið sérstaklega í skýrslunni og ástæður útskýrðar. 

Til stuðnings samræmdri framkvæmd loftþéttleikamælinga og skýrslugerðar fylgir þessu Rb-blaði gátlisti fyrir framkvæmd mælinga og staðlað skýrsluform. Gátlistinn er ætlaður til að tryggja að öllum helstu skrefum í undirbúningi, framkvæmd og frágangi mælingar sé fylgt, en skýrsluformið veitir leiðbeiningar um uppbyggingu og efni mælingaskýrslu. Notkun þessara hjálpargagna stuðlar að auknum gæðum, betri samanburðarhæfni niðurstaðna og auknu gagnsæi í framkvæmd loftþéttleikamælinga. Þetta Rb‑blað dregur fram helstu atriði til að styðja við samræmda skráningu, en við gerð lokaskýrslu skal ávallt vísa í staðalinn þegar þörf er á ítarlegri sundurliðun eða þegar frávik eru til staðar. Staðallinn ÍST EN ISO 9972:2015 skilgreinir lágmarksinnihald mælingaskýrslu. 

6.4 Óvissa og áreið­an­leiki 

Niðurstöður loftþéttleikamælinga eru háðar óvissuþætti sem ræðst m.a. af mæliaðstæðum, stöðugleika þrýstings, nákvæmni mælitækja og því hvort framkvæmd víkur frá staðlaðri aðferð.  

Við túlkun niðurstaðna skal ávallt skrá þau atriði sem geta haft áhrif á óvissu og meta áhrif þeirra á samanburð við kröfur eða viðmið.. 

Vindur, mikill hitamunur og óstöðugur grunnþrýstingur geta aukið breytileika í mæligildum. Þar sem óhagstæðar aðstæður eru til staðar skal þess getið sérstaklega í mælingaskýrslu og niðurstöður túlkaðar með viðeigandi varúð. Í heimildum er oft miðað við að heildaróvissa geti verið undir 10% við hagstæðar aðstæður, en orðið verulega meiri við óhagstæðar aðstæður (t.d. í vindi) og óstöðugan þrýsting þá allt að ±20%. Nánari umfjöllun og viðmið um óvissu, ásamt aðferðum til mats, er í ÍST EN ISO 9972:2015. 

 Til að draga úr áhrifum slíkra þátta skal leitast við að framkvæma mælingar við stöðugar aðstæður og tryggja nægilegan stöðugleika þrýstings við hvern mælipunkt. Þar sem óhagstæðar aðstæður eru til staðar skal þess getið sérstaklega í mælingaskýrslu og niðurstöður metnar með hliðsjón af aukinni óvissu.  

 Til að tryggja áreiðanleika niðurstaðna skal fylgja kröfum staðalsins ÍST EN ISO 9972:2015 um framkvæmd mælinga, fjölda mælipunkta og úrvinnslu gagna. Mæligildi skulu vera endurtekningarhæf og sýna skýrt samband loftflæðis og þrýstingsmismunar. Ef veruleg frávik eða óstöðugleiki koma fram í mæligögnum skal það metið sérstaklega og niðurstöður túlkaðar með hliðsjón af því. 

Í mælingaskýrslu skal gera grein fyrir þeim þáttum sem geta haft áhrif á óvissu, svo sem veðuraðstæðum, hitamun, frávikum frá staðlaðri aðferð eða takmörkunum í framkvæmd mælingarinnar. Slík skráning er forsenda þess að niðurstöður séu gagnsæjar, rekjanlegar og nýtanlegar við samanburð, eftirlit og ákvarðanatöku. 

Rétt framkvæmd loftþéttleikamælinga, ásamt skýrri framsetningu á óvissu og forsendum niðurstaðna, er lykilatriði til að tryggja traust á mælingum og að þær nýtist sem áreiðanlegt verkfæri við mat á loftþéttleika bygginga. 

7 Loft­þétt­leika­mæl­ing­ar 

Loftþéttleikamælingar eru notaðar til að meta loftþéttleika byggingar, einkum til að hindra óæskilegan loftleka, sem getur valdið slæmri orkunýtingu, rakaskemmdum og slæmum hljóðgæðum, svo eitthvað sé nefnt. 

Við framkvæmd loftþéttleikamælinga er mikilvægt að styðjast við staðalinn ÍST EN ISO 9972:2015, „Staðall um mæliaðferðir við loftþéttleikamælingar á byggingum“. Staðallinn veitir leiðbeiningar um rétt vinnulag, búnað og túlkun niðurstaðna, sem tryggja að mælingarnar séu áreiðanlegar og samanburðarhæfar. 

Loftþéttleikamælingar krefjast fyrst og fremst tvenns konar tækni. Annars vegar að myndaður sé mismunaþrýstingur, ýmist undir- eða yfirþrýstingur, í þeirri byggingu eða byggingarhluta sem til skoðunar er. Hins vegar ýmiss konar tækni til að finna og greina loftleka inn í eða út úr viðkomandi rými, svo sem með hitamyndavélum eða reykvélum. 

Til að mynda undir- eða yfirþrýsting í rými eru vélrænar viftur notaðar og yfirleitt er gerð krafa um að mismunaþrýstingurinn sé um 50 Pa. Erfitt getur reynst að ná upp slíkum mismunaþrýstingi í mjög stórum eða háum byggingum, sem krefst þá gríðarlega kraftmikils vélbúnaðar og flókinnar tækni. Þess vegna er algengast að minni einingar í byggingum séu prófaðar, svo sem einstaka íbúðir í fjölbýlishúsi eða einbýlishús af takmarkaðri stærð. 

Á Íslandi er algengast að loftþéttleikamælingar fari fram í einstaka íbúðum í fjölbýlishúsum og í þessu riti verður fjallað um tækni sem notuð er í slíkum byggingareiningum.

Mynd 3. Uppsetningu viftuprófs. Þrýstimælar mæla bæði úti og inni, lesa mismun, vifta látin blása þar til a.m.k 50Pa mismunur. 

7.1 Tíma­setn­ing mæl­inga 

Mæling á loftþéttleika nýtist best þegar hún er framkvæmd á lykilstigum áður en lokað er fyrir aðgengi að þéttilögum. Norrænar leiðbeiningar nefna m.a. mælingu þegar frágangi loftþéttleika er lokið og áður en loka yfirborð er frágengið. (þegar vindvörn og gluggar/hurðir eru komin). Velja þarf viðunandi veður aðstæður svo mælingar gefi raunhæfa niðurstöðu, ekki mikill vindur og a.m.k. 5°C hitamunur sé á milli inni og útihita. Því meiri hitamismunur því betra. 

7.2 Bún­að­ur til að skapa mis­muna­þrýst­ing 

Á Íslandi fara loftþéttleikamælingar einkum fram í einstaka íbúðum fjölbýlishúsa og til er staðlaður búnaður til að ná upp a.m.k. 50 Pa mismunaþrýstingi í íbúðinni. 

Sérstakur viftubúnaður (e. blow door test)  er festur á sérstökum er komið er fyrir í falsi útihurðar eða glugga, sjá Mynd 4, og öllum opum rýmisins lokað miðað við áformaða mælingu. Í rammanum er blásari sem ýmist dregur (undirþrýstingur) eða blæs (yfirþrýstingur) lofti og myndar þannig þrýstingsmun á milli innra og ytra rýmis byggingarinnar (SINTEF (2012)). Blásarinn hefur stilliplötur með mismunandi gatastærðum, sem eru valdar eftir áætluðu loftflæði byggingarinnar til að tryggja nákvæmar mælingar.  

Mynd 4. Myndin sýnir prófunarbúnað (e. blow door test) þegar honum hefur verið komið þétt  fyrir í hurðagati. Mælitæki eru tengd búnaði eftir forskrift viðkomandi framleiðanda. 

Við mælinguna er bæði beitt yfir- og undirþrýstingi til að fá heildarmynd af þéttleika byggingarinnar. Loftflæðið, sem þarf til að viðhalda þrýstingsmuninum 50 Pa, er mælt og notað til að reikna loftleka á hvern fermetra hjúps á klukkustund, gjarna táknað sem qE₅₀. Þessi aðferð gefur nokkuð góða mynd af loftleka byggingarinnar, eða viðkomandi byggingarhluta. 

7.3 Bún­að­ur til að finna og greina loft­leka 

7.3.1 Hita­mynda­vél 

Hitamyndavélar eru oft notaðar samhliða loftþéttleikamælingum til að staðsetja loftleka og aðra galla í byggingarhjúp. Aðferðin byggir á því að skrá hitamun á yfirborði byggingarhluta, sem getur bent til loftstreymis, kuldabrúa eða ófullnægjandi frágangs þéttilaga. 

Við undirþrýsting er hægt að nota hitamyndavél inn í rýminu til þess að sjá loftstreymi kalds lofts að utan vegna hitamunar. Því kaldara sem útiloftið er því betur greinir hitamyndavélin loftlekan (sjá mynd 5) Hitamyndun gefur fyrst og fremst vísbendingar um staðsetningu mögulegra leka, en veitir ekki ein og sér magnbundnar upplýsingar um loftleka. Niðurstöður skulu því ávallt túlkaðar í samhengi við loftþéttleikamælingu, aðstæður á mælingartíma og aðra skoðun. 

Nánar er fjallað um hitamyndun í Rb-blaði-Hitamyndun húsa.  

Mynd 5. Hitamyndavél notuð í leit að kaldara svæði, loftleka að utan. 

7.3.2 Reyk­tæki 

Með reykpenna eða reykvél er hægt að sjá hvort reykur leiti í ákveðna átt (sjá mynd 6). Sogist inn eða blæs frá ákveðnum stöðum. Í sumum aðstæðum er mögulegt að nota reyktæki að utan, mynda undirþrýsting að innan og greina hvar reykurinn er sýnilegur að innan. Við notkun reykbúnaðar skal hafa í huga að reykur frá slíkum búnaði getur virkjað reykskynjara og þar með brunavarnarkerfi bygginga. Þetta á við um bæði optíska og jóníska reykskynjara, en þeir nema svifagnir í lofti með ólíkum hætti. Viðbrögð skynjara ráðast af gerð þeirra og eiginleikum reykefnis, svo sem agnastærð og þéttleika reyks.  

Gera skal viðeigandi ráðstafanir í samráði við ábyrgðaraðila brunavarnakerfis áður en notkun reyktækis hefst til að koma í veg að falsboð setji brunavarnakerfi í útkallsham.  

Mynd 6. Reykur notaður til að skoða þéttleika opnanlegs fags. 

Mynd 8-9. Hér má sjá þar sem reyktæki er notað og hitamyndavél sýnir lekasvæði,  dökk blátt svæði þar sem kalda loftið leitar inn í bygginguna við leka. 

8 Nið­ur­lag - Loka­orð 

Loftþéttleikamælingar eru mikilvægt verkfæri við gæðatryggingu, eftirlit og mat á frágangi byggingarhjúps. Áreiðanleiki niðurstaðna ræðst ekki aðeins af mælitækjum heldur einnig af vönduðum undirbúningi, samræmdri framkvæmd og skýrri skráningu forsendna og frávika. 

Framgreindri umfjöllun er ætlað að styðja við verklega framkvæmd loftþéttleikamælinga og samræma vinnulag þeirra sem annast mælingar og túlkun niðurstaðna. Með því að fylgja leiðbeiningum og skrá mæliaðstæður, aðferðir og niðurstöður með gagnsæjum hætti verður auðveldara að bera saman mælingar, meta gæði framkvæmda og grípa til markvissra úrbóta. 

Nánari og bindandi kröfur um framkvæmd, úrvinnslu og skýrslugerð loftþéttleikamælinga er að finna í ÍST EN ISO 9972:2015. Almenna umfjöllun um hugtök, drifkrafta loftleka og kröfur í íslensku regluverki er að finna á vefsíðunni Rb‑ráðgjöf i byggingariðnaði Loftþéttleiki bygginga – Almennt. 

9 Um Rb-tækni­blöð 

Frá árinu 1973 hafa Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins, Nýsköpunarmiðstöð Íslands og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun staðið að útgáfu Rb-blaða. Um er að ræða leiðbeininga- og reynslublöð sem hafa í áratugi verið mikilvæg heimild fyrir byggingariðnaðinn og aðra sem koma að hönnun, framkvæmd, viðhaldi og rekstri mannvirkja. 

Rb-blöð innihalda tæknilegar upplýsingar og hagnýtar leiðbeiningar um fjölbreytt efni sem tengist mannvirkjagerð, byggingarefnum, frágangi og viðhaldi. Blöðin hafa verið höfð til halds og trausts bæði fyrir fagfólk í byggingariðnaði og almenna húsnæðiseigendur, jafnframt því sem þau þróast í takt við nýja þekkingu, breyttar kröfur og framfarir í tækni og miðlun upplýsinga. 

Efni Rb-blaða byggir á þeirri þekkingu, reynslu og þeim upplýsingum sem liggja fyrir á útgáfutíma hverju sinni. Jafnframt er lögð áhersla á að framsetning og aðgengi að efninu taki mið af nútíma vinnulagi, þar á meðal auknum möguleikum til birtingar, uppfærslu og miðlunar í stafrænu vefumhverfi.

10 Heim­ild­ir 

11 Höf­und­ar 

11.1 Um­sjón 

Gústaf Adolf Hermannsson, sérfræðingur HMS 

11.2 Rit­un 

Gústaf Adolf Hermannsson, sérfræðingur HMS 

Björn Karlsson, sérfræðingur HMS 

11.3 Rýni/Vinnu­hóp­ur/Sam­ráðs­hóp­ur 

Ásgeir Valur Einarsson, byggingafræðingur

Jósef Anton Skúlason, húsasmíðameistari

11.4 Teikn­ing­ar og upp­setn­ing

Eyþór Bjarki Sigurbjörnsson, sérfræðingur HMS