Hug­tök í mann­virkja­gerð

Hér má finna útskýringar á helstu hugtökum er varða íslenska mannvirkjagerð. Útskýringar á hugtökunum eru að mestu fengnar úr gildandi lögum, reglugerðum og útgefnum Rb-blöðum.

Listinn er ekki tæmandi en er uppfærður reglulega.

A-Á

Að bjóða fram á mark­aði

Öll afhending byggingarvöru til dreifingar eða notkunar á markaði Evrópusambandsins á meðan á viðskiptastarfsemi stendur, hvort sem það er gegn greiðslu eða án endurgjalds.

Aðal­j­arð­tengiskinna

Jarðtengiskinna raflagnar hússins við ragmagnsinntak hússins (PEN-skinna).

Að­al­skipu­lag

Skipulagsáætlun fyrir tiltekið sveitarfélag þar sem fram kemur stefna sveitarstjórnar um landnotkun, byggðarþróun, byggðamynstur, samgöngu- og þjónustukerfi og umhverfismál í sveitarfélaginu.

Að­al­teikn­ing

Til að auðkenna hlutateikninguna á heilteikningunni er aðalteikningin teiknuð að mestu sem hlutasneiðing þar sem hlutateikningin fær sitt staðsetningarnúmer.

Að­al­upp­drátt­ur

Heildaruppdráttur að mannvirki, ásamt afstöðumynd þess, þar sem gerð er grein fyrir formi, aðgengi, útliti, stærð og staðsetningu mannvirkis, skiptingu þess í eignarhluta, byggingarefnum, byggingaraðferðum, innra skipulagi og notkun, brunavörnum, orkunotkun, meginskipulagi lóðar og aðlögun mannvirkis að næsta umhverfi og samþykktu deiliskipulagi.

Að­al­upp­drætt­ir

Aðaluppdrættir samanstanda af teikningum og skýringartexta sem sýna heildaryfirlit og útlit byggingar eða mannvirkis. Aðaluppdrættir eru grundvöllur byggingarleyfisumsóknar og eiga að vera aðgengilegir hjá viðkomandi sveitarfélagi, bæði til skoðunar og til að tryggja að mannvirkið samræmist gildandi reglum og skipulagi.

Að­al­verk­taki

Verktaki sem felur öðrum verktökum, einum eða fleiri, að framkvæma hlut verks sem hann hefur tekið að sér.

Að­fanga­eft­ir­lit

Mælingar á tilteknum eiginleikum aðfanga og samanburður niðurstaðna við kröfur.

Að­feng­in steypa (e. rea­dy-mix­ed concrete)

Aðkeypt steinsteypa, nýlöguð. 

Að­ferð­ar­lýs­ing

Skrifleg gögn sem lýsa þeim aðferðum og verklagsreglum er nota á við framkvæmd verksins.

Að­fyll­ing (e. back­fill)

Sá hluti vegfyllingar, sem leggst að öðru mannvirki.

Að­gengi fyr­ir alla

Með aðgengi fyrir alla er átt við að fólki sé ekki mismunað um aðgengi og almenna notkun mannvirkja á grundvelli fötlunar, skerðinga eða veikinda og það geti með öruggum hætti komist inn og út úr mannvirkjum, jafnvel við óvenjulegar aðstæður, t.d. í eldsvoða. Jafnframt séu sjónarmið algildrar hönnunar höfð að leiðarljósi við hönnun bygginga og umhverfis þeirra.

Að­gerða­á­ætl­un

Áætlun um aðgerðir sem hafa það að markmiði að stýra hávaða og draga úr hávaða og óæskilegum áhrifum hans.

Að­gerða­á­ætl­un

Áætlun um aðgerðir á fyrstu fimm árum gildistíma landsskipulagsstefnu.

Að­skiln­að­ur (e. separation)

Sundurgreining mismunandi þátta í blöndu byggingarefna.

Að­skiln­að­ur korna­stærða (e. segregation)

Þegar fjölstærða steinefni greinist eftir kornastærðum.

A-efni

Efni sem flokkast sem nánast óbrennanleg. Nokkur byggingarefni í flokki A eru: steinsteypa, vikursteypa, gjallsteypa, brenndur múrsteinn, steinull og gips.

A-EI60

Byggingarhluti úr A-efni með brunamótstöðu í 60 mínútur við staðlaða brunaáraun.

Af­hend­ing­ar­út­tekt

Úttekt mannvirkis fyrir afhendingu í rekstur. Afísing Eyðing íss eða snjóar með efnasamböndum.

Af­kasta­geta

Fjöldi ökutækja sem umferðarmannvirki getur annað á tímaeiningu.

Afl (W)

Spenna x straumur (V x A)

Afl­ræn bylgja (e. mechan­ical wave)

Bylgja, sem verður til við aflræna sveiflu efnisagna.

Afl­ræn sveifla (e. mechan­ical vibration)

Sveifla, þar sem efni eða efnisögn sveiflast og orka breytist úr mættisorku í hreyfingarorku og úr hreyfingarorku í mættisorku.

Afl­ræn veðr­un (e. mechan­ical we­ather­ing)

Veðrun jarðefna, sem á sér stað án þess að efnasamsetning þeirra breytist.

Afl­rænt kerfi (e. mechan­ical sy­stem)

Afmörkuð, samverkandi heild efnis, krafta og hreyfinga.

Afl­stólpi

Sterkur stólpi í girðingarenda eða til strengingar í beinum línum.

Af­rennsli

Sá hluti úrkomu sem streymir af tilteknu vatnasviði að vatnsfarvegi ofanjarðar eða neðanjarðar.

Af­rennsl­i­loki/krani

Loki sem opnar/lokar og stjórnar vatnsrennsli við töppunarstað.

Af­rétt­ur

Landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé.

Af­skekkt byggð

Landsvæði þar sem íbúar í hverju sveitarfélagi eða byggð eru ekki fleiri en 500 og íbúar á ferkílómetra ekki fleiri en fimm og fjarlægð til næsta þéttbýlisstaðar, þar sem íbúar eru minnst 250 á ferkílómetra, er ekki undir 50 kílómetrum eða þar sem vegasamgöngur til næsta þéttbýlisstaðar eru torveldar hluta ársins sakir erfiðra veðurskilyrða.

Af­skekkt byggð

Landsvæði þar sem íbúar í hverju sveitarfélagi eða byggð eru ekki fleiri en 500 og íbúar á ferkílómetra eru ekki fleiri en fimm og fjarlægð til næsta þéttbýlisstaðar, þar sem íbúar eru minnst 250 íbúar á hvern ferkílómetra, er ekki undir 50 km eða þar sem vegasamgöngur til næsta þéttbýlisstaðar eru torveldar talsverðan hluta ársins sakir erfiðra veðurskilyrða.

Af­stöðu­mynd  

Uppdráttur í mkv. 1:500 sem sýnir m.a. afstöðu byggingar innan lóðar, aðliggjandi mannvirkja, gatna, nágrannalóða og útivistarsvæða í 30 m fjarlægð frá mannvirki ásamt bílastæði á lóð og aðkomu.

Aftaka­sjáv­ar­flóð

Mikið sjávarflóð sem verður sjaldan og einungis þegar saman koma margir áhrifaþættir.

Af­þrey­ing­ar­svæði (e. recr­eata­tion area)

Svæði, opin almenningi til skemmtunar eða slökunar.

Agn­úði

Örsmáir dropar sem samsettir eru bæði úr vatni og uppleystum efnum, svo sem brennisteinssýru eða öðrum mengunarefnum.

Akrýl kítti

Kítti er þéttiefni sem notað er í mannvirkjagerð til að loka og þétta fúgur og raufar milli byggingarhluta, bæði að innan- og utanverðu. Akrýl kítti er auðvelt í notkun og umhverfisvænna en margar aðrar tegundir kíttist. Hægt er að mála yfir efnið en það þolir raka og hreyfingu illa. Er helst notað innandyra í samskeyti sem hreyfast lítið, t.d. samskeyti gifsveggja o.þ.h.

Al­fara­leið

Leið sem farin er á vegum eða slóðum. Hugatakið utan alfaraleiðar á við um leið sem ekki tengist endilega vegum, slóðum eða stígum og getur legið um holt og móa.

Al­gild hönn­un

Hönnun framleiðsluvara, umhverfis, áætlana og þjónustu sem allir geta nýtt sér, að því marki sem aðstæður leyfa, án þess að koma þurfi til sérstök útfærsla eða hönnun. Algild hönnun útilokar ekki hjálpartæki fyrir fatlaða sé þeirra þörf.

Alka­lí­p­róf

Próf sem mæir hvort steinefni í steinsteypu sé alkalívirkt.

Al­manna­færi

Götur og svæði ætluð til almenningsnota sem og aðrir staðir, sem opnir eru almenningi, s.s. verslanir, veitingastaðir, leiktækjastaðir, kvikmyndahús, samkomuhús, biðskýli og söfn.

Al­menn­ings­rými

Rými eða svæði sem er opið og aðgengilegt almenningi án endurgjalds, svo sem göturými, torg, almenningsgarðar, leiksvæði og þess háttar.

Al­menn­ings­sam­göngu­tæki

Samgöngutæki sem flytja almenning á milli staða, önnur en leigubílar.

Al­menn­ing­ur

Einn eða fleiri einstaklingar, lögaðilar og félög þeirra, samtök eða hópar eftir því sem við á.

Al­menn­ur úr­gang­ur

Úrgangur annar en spilliefni.

Ani­lín­við­ur (koltjöru­við­ur)

Gráfjólublár viður sem er í kjarnaviði hjá greni sem er skemmt af rótarfúa.

At­vinnu­hús­næði

Húsnæði þar sem almenningur kemur saman, dvelur, sækir þjónustu og þar sem hvers konar atvinnustarfsemi fer fram.

At­vinnu­rekst­ur

Hvers konar starfsemi og framkvæmdir.

Ábyrgð­ar­mað­ur/Ábyrgð­ar­að­ili

Eigandi, umráðamaður eða annar sá sem tilnendur hefur verið til að annast uppsetningu eða rekstur raforkuvirkja, neysluveitna og raffanga og ber ábyrgð á lögmætu ástandi þeirra.

Ábyrgðartegund

Tegund sem Íslendingar bera sérstaka ábyrgð á vegna þess að stór hluti útbreiðslusvæðis tegundarinnar á Evrópu- eða heimsvísu er hér á landi eða stór hluti stofnsins á Evrópu- eða heimsvísu heldur hér til að staðaldri eða hluta úr ári.

Áferð

Frávik á úthlið frá sléttri úthlið.

Áferð við sög­un

Áferð við sögun er yfirborðsástand timburs sem myndast beint við sögun, þ.e. þegar viður er skorinn með sög án frekari vinnslu eins og heflunar eða pússunar. Áferðin einkennist af þeim ójöfnum, rákum og merkjum sem verða eftir af sagarblaðinu og ræðst af sögunaraðferð (t.d. bandsögun eða hringsögun), gerð sagarblaðs og vinnsluhraða.

Áform­uð not (e. in­tendet use)

Áformuð not lýsa því til hvers og við hvaða aðstæður byggingarvara er ætluð til notkunar eins og skilgreint er í viðeigandi samhæfðri tækniforskrift, þ.e. samhæfðum staðli eða evrópskum matsskjölum (hEN eða EAD). Áformuð not mynda grundvöll fyrir frammistöðumati vörunnar og CE-merkingu og eru tilgreind í yfirlýsingu um nothæfi (DoP).

Ágeng fram­andi líf­vera

Framandi lífvera sem veldur eða líklegt er að valdi rýrnun líffræðilegrar fjölbreytni.

Áhættu­mat  

Ferli þar sem greindar eru og skráðar mögulegar hættur sem fylgja tiltekinni framkvæmd eða verkefni og viðeigandi mótvægisaðgerðir tilgreindar.

Áhættu­mat (vegna bruna)  

Metnar líkur á íkviknun, virkni búnaðar og mögulegar afleiðingar bruna.

Áhættu­mörk raka­stigs (krítískt raka­stig)

Mesti hlutfallsraki sem efni geta innihaldið án þess að verða fyrir skemmdum

Áhættu­mörk raka­stigs (krítískt raka­stig)  

Fyrir fram skilgreint rakastig sem getur valdið rakaskemmdum sé raki hærri en tilgreint gildi. Mismunandi gerðir rakaskemmda hafa gjarnan mismunandi áhættumörk og er það almennt háð gerð og tegund byggingarefna.

Álagsaf­töpp­un

Prufuaftöppun, þar sem þrýstingur og vatnsrennsli er mælt.

Ár­hringja­breidd

Árhringjabreidd er fjarlægðin milli tveggja samliggjandi árhringa í viði, mæld þvert á trefjar, og sýnir hversu mikill vöxtur trés hefur orðið á einu ári. Hugtakið er notað við mat á eiginleikum timburs, þar sem árhringjabreidd tengist m.a. þéttleika, styrk og endingareiginleikum viðar í mannvirkjum.

Ár­hringja­mis­breidd

Mismunur á árhringjabreidd í einu timburstykki.

Árit­un eða und­ir­rit­un

Staðfesting skjals, þ.m.t. rafræn, sbr. lög um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti.

Ár­mynni

Árósar á mörku ferskvatns og strandsjávar.

Árs­spönn

Oftast er átt við mismun á hæsta og lægsta hita (þrýstingi, o.s.frv.) ársins.

Áætl­un

Áætlun sem markar stefnu fyrir leyfisveitingar til framkvæmda sem falla undir lög þessi og er undirbúin og/eða samþykkt af stjórnvöldum og unnin samkvæmt lögum eða ákvörðun ráðherra.

Áætl­un um úr­bæt­ur

Áætlun um ráðstafanir vegna frávika, leka eða umtalsverðrar hættu á leka í starfsemi, sem fylgir m.a. umsókn um starfsleyfi til geymslu.

B

Bað­að­staða

Aðstaða fyrir viðskiptavini eða almenning þar sem aðgangur er að sturtu eða baði.

Bak­fyll­ing

Fúguband oftast úr „cellegúmmíi“ eða „celleplasti“ sem myndar botn í fúgu fyrir topplokun.

Bak­rás­ar­vatn

Vatn frá hitakerfum húsa. Vatnið er lítt mengað af öðru en varma.

Bak­straumsloki

Samheiti yfir kerfi sem tryggja að vatnið renni í eina átt.

Bak­þrýst­ings­loki

Heldur ætíð sama þrýstingi á hitakerfinu, hvort sem heitt vatn er að renna inn í það eða ekki.

Band­breidd

Bandbreidd gagnaflutningskerfis skilgreinir hvaða flutningshraða kerfið ræður við að flytja. Staðallinn ÍST EN 50173-1 flokkar lagnakerfi í flokka (e. class) eftir bandbreidd (flutningsgetu) þeirra.

Band­sög­un

Áferð úthliðar sem verður til við sögun með bandsög.

Barka­dreg­inn kvist­ur

Kvistur þar sem minna en 25% af ummáli kvistsins er umvafið berki.

Bark­ar­brúnka

Grábrún mislitun í rysju, sem ræðst af litarefnum í berkinum.

Bark­arkvist­ur

Kvistur sem er að hluta til eða alveg umlukinn berki. Börkurinn er reiknaður inn í kvistmálið.

Barkvasi

Innvaxinn börkur eða hola í viðnum sem inniheldur trjákvoðu og oftast börk.

Bast

Ljós mjúkur vefur fyrir innan börkinn.

BAT-nið­ur­stöð­ur

Tilvísun til reglugerðar sem ráðherra setur, sbr. 5. gr. laganna, þar sem settar eru fram niðurstöður um bestu aðgengilegu tækni, lýsing á henni, upplýsingar til að meta notkunarsvið hennar, losunargildin sem tengjast þessari bestu aðgengilegu tækni, tengd vöktun, tengd notkunargildi og, eftir því sem við á, viðeigandi ráðstafanir til úrbóta á staðnum.

Belg­hitari

Geymir þar sem vatn er hitað með heitu vatni sem er hringrásað gegnum lokaða hitakápu utan á geyminum.

Bend­istál/kamb­stál/steypu­styrkt­ar­stál

Kambstál er stálstöng (járn) með riffluðu yfirborði sem er notuð til að styrkja steinsteypu. Rifflurnar (kambarnir) auka viðloðun milli stáls og steypu þannig að burðarvirkið verður sterkara og þolir tog- og beygjuálag betur. Á markaði er hægt að fá kambstál sem hefur endaþvermálið 8 mm, 10 mm, 12 mm, 16 mm, 20 mm, 25 mm og 32 mm.

Bens­ín

Allar rokgjarnar (a.m.k. 90% rúmmáls, að meðtöldu tapi, eimast við 210°C skv. ASTM D86 aðferðinni) eldsneytisolíur, aðrar en flugvélaeldsneyti, sem ætlaðar eru til að knýja rafkveikjuhreyfla.

Berg

Samsafn steinda, oftast margra mismunandi steinda, sem finnst í náttúrunni og ekki hefur orðið til fyrir tilverknað mannsins. Berggler, svo sem hrafntinna og biksteinn, telst einnig til bergtegunda.

Besta að­gengi­lega tækni

Besta fáanlega tækni er sú framleiðsluaðferð og sá tækjakostur sem beitt er til að lágmarka mengun og myndun úrgangs. Hugtakið tækni nær til framleiðsluaðferða, tækjakosts, hönnunar mannvirkja, eftirlits með búnaði, viðhalds hans og daglegrar starfrækslu.

Með fáanlegri tækni er átt við tækni sem hefur verið þróuð til notkunar í viðkomandi atvinnurekstri og er raunhæf í ljósi tæknilegra og efnahagslegra forsendna.

Með bestu er átt við þá virkustu aðferð til að vernda alla þætti umhverfisins gegn mengun. 

Betri breið­hlið

Sú breiðhlið sem er valin betri en hin vegna sérstakra óska.

Betri kant­ur

Sá kantur, sem er valinn betri en hinn vegna sérstakra óska.

Beygju­styrk­ur

Brotþol við beygjuálag.

Bik (as­falt)

Svart eða dökkbrúnt, seigfljótandi efni, sem smám saman verður fljótandi við upphitun. Mest unnið úr jarðolíu með eimingu.

Bindi­efni máln­ing­ar

Bindiefni málningar er filmuefnið sjálft. Það er þannig hið samfellda efni málningarhúðar eða -filmu eða e.a. inndreypingar. Bindiefni Bindiefni málningar er filmuefnið sjálft eða hið samfellda efni málningarfilmu eða húðar. Bindiefni málningar getur verið lífrænt.

Bind­ings­verk

Dregur nafn sitt af því að fótstykki, stoðir, lausholt, skábönd og syllur er bundið saman með hefðbundnum timbursamsetningum eða bindingum.

Bindi­vír

Grannur sinkhúðaður vír til að festa vír og net við járnstaura.

Bitúmen kítti

Oft notað í þakvinnu eða ef þörf er á sérstökum vatnsþéttilausnum. Mjög klístrað og þornar aldrei að fullu.

Bíl­geymsla

Hús eða húshluti til geymslu á bílum, ýmist opið eða lokað.

Bjúg­kvist­ur

Kvistur þar sem hlutföll milli stærsta og minnsta þvermáls er í mesta lagi 1,5.

Björg­un­ar­efni

Ferskt basalt, að mestu þétt, og ferskt þétt basaltger, efninu er dælt af sjávarbotni.

Björg­un­ar­op

Dyr eða gluggi í útvegg eða þaki sem nota má til björgunar úr eldsvoða eða annarri vá.

Blað­kvist­ur

Kvistur skorinn í lengdarstefnu sína þar sem hlutfallið milli minnsta og mesta þvermáls er fjóru sinnum stærra og endar við brún

Bland­kerfi

Fráveitukerfi, þar sem skólp rennur í sömu leiðslum og ofanvatn.

Blaut­klofn­ing­ur

Efnið er klofið áður en það er þurrkað.

Blaut­ur kjarni

Eitt eða fleiri samliggjandi herbergi með töppunar- eða tengistöðum fyrir neysluvatn.

Blend­ings­loft­ræs­ing

Loftræsing sem er náttúruleg að meginhluta en er vélræn (notar hjálparblásara) við ákveðin skilyrði.

Blæði

Vætlun úr steinsteypu vegna sigs fylliefna.

Blönd­un­ar­tæki

Búnaður þar sem heitu og köldu vatni er blandað saman.

Boð­lagn­ir

Innanhússlagnir fyrir síma, sjónvarp, viðvörunarkerfi og fleira.

Bol­skurð­ur með merg­borði/planka

Sögun á bol þar sem hliðarborðin eru fyrst söguð í burtu, bolnum velt á sagaða hlið og sagaður í borð og planka. Bolurinn er sagaður þannig að mergur verður eftir í miðju mergborði. Þessi sögun gefur miðborð, og hliðarborð af sömu breidd, sömu þykkt eða af ólíkri þykkt.

Bol­skurð­ur um miðju

Sögun á bol þar sem hliðarborðin eru fyrst söguð í burtu, bolnum velt á sagaða hlið og sagaður í borð og planka. Bolurinn er sagaður beint í gegnum merginn. Þessi sögun gefur miðborð og hliðarborð efnis af sömu breidd, sömu þykkt eða af ólíkri þykkt.

Bol­verk

Nokkurs konar blanda af bindingsverki og stokkverki þar sem láréttum stokkum er raðað í grind með stoðum í hornunum og við dyra- og gluggaop.

Borð/planki

Timbur sagað hornrétt, með vankanti ef leyfður er, samt ekki yfir skilgreint magn.

Bor­hola

Borhola verður til þegar borað er eftir vatni á há- eða lághitasvæði. Ein borhola er mikið og dýrt mannvirki þó ekki sjáist mikið á yfirborði. Borað er niður á allt að þrjú þúsund metra dýpi og pípur lagðar í holuna. Gufan, sem kemur upp, er notuð til að snúa hverflum sem framleiða rafmagn. Einnig er hitinn notaður í að hita upp byggingar og heimili.

Botn­fals

Neðra glerfals í karmi eða fagi (ramma).

Botn­flat­ar­mál

Botnflatarmál hverrar hæðar er reiknað frá ytri brún þess sem afmarkar hæðina í gólfhæð, þar sem með er talin klæðning og öll þau efni sem ætluð eru til verndar gegn veðri.

Bratti

Það horn, sem hugsuð lína dregin milli framkants þrepa myndar við láréttan gólfflöt. Heppilegur bratti á innstigum er 25°-40°.

Bratt­ur horn­kvist­ur

Sérstakur kvistur sem líkist hornkvisti. Verður til við toppskaða og oft er börkur í honum. Vinkill á lengdarstefnu efnisins er lítill, eða minna en 30°.

Braut­ar­tengd­ar lagn­ir (e. bus-sy­stem)

Kerfisuppbygging dreifikerfis þar sem lagnir liggja frá stjórnstöð í notandatengil og þaðan í næsta notandatengil og svo koll af kolli.

Bráð hætta

Þegar ætla má að fólk geti ekki forðað sér til öruggs staðar við eldsvoða eða mengunaróhapp.

Breidd

Ákveðin breidd, sem gildir við ákveðið rakastig.

Breidd þreps

Breidd tröppu- eða stigaþreps (b), mæld í ganglínu. Mælt skal frá frambrún neðra þreps að lóðréttu ofanvarpi frambrúnar efra þreps. Breidd þreps mæld með þessum hætti er í byggingarreglugerð nefnd framstig.

Breið­hlið

Annar hvort samhliða breiðhliðra flata sem ganga hornrétt á kant í lengdarstefnu viðarins, eða hvaða hlið sem er sé viðurinn ferhyrningslagaður.

Breið­hlið 1

Sú breiðhlið sem er merkt númer 1.

Breið­hlið 2

Sú breiðhlið sem er merkt númer 2.

Breið­hliða­beygja (flat­beygja)

Breiðhliðin bognar í lengdarstefnu.

Breið­hliða­kvist­ur

Kvistur sem er sjáanlegur í annarri hvorri breiðhliðinni.

Brenni­merki

Brennimerki eftir bitverkfæri.

Brennslu­stöð

Hvers kyns tæknibúnaður sem notaður er til að brenna úrgang, hvort sem varminn sem myndast við brennsluna er nýttur eða ekki.

Brot

Timbur sem hefur brotnað t.d. í flutningi eða á annan hátt.

Brot­loki

Búnaður sem staðsettur er við afgreiðslutæki og lokar á sjálfvirkan hátt fyrir rennsli frá olíulögn ef afgreiðslutækið verður fyrir hnjaski eða brunaálagi.

Brot­punkt­ur

Punktur/punktar sem liggja á merkjum milli tveggja hornmarka, t.d. ef merki fylgja vatnsfalli.

Bruna­á­lag

Mælikvarði á brennanlegt efni í tilteknu brunahólfi eða byggingu. Brunaálag er samanlögð hitaorka sem leysist úr læðingi þegar allt brennanlegt efni í tilteknu brunahólfi eða byggingu brennur til fullnustu.

Bruna­flokk­un  

Um fjóra flokka er að ræða. Flokkur A - Bruni í föstum, yfirleitt lífrænum efnum, þá oftast glóð. Flokkur B - Bruni í vökvum eða föstu efni sem bráðnar. Flokkur C - Bruni í gasi.  Flokkur D - Bruni í málmum.

Bruna­hólf

Lokað rými í byggingu sem er aðskilið frá öðrum rýmum með brunahólfandi byggingareiningum sem hafa viðunandi brunamótstöðu í tilskilinn tíma og varna því að eldur, hiti og reykur breiðist út frá rýminu eða til þess frá öðrum nærliggjandi rýmum.

Bruna­hólfandi bygg­ing­ar­ein­ing

Byggingareining sem afmarkar brunahólf, t.d. veggir og hæðarskil ásamt þéttingum með lögnum sem stenst kröfur um einangrun og heilleika (EI) við brunaferil að hluta eða í heild.

Bruna­hólfandi hurð

Hurð og hurðarkarmur ásamt festingum og frágangi milli hurðarkarms og veggjar, sem hafa tiltekna brunamótstöðu.

Bruna­hólf­un

Hólfandi byggingarhluti sem varnar því að eldur, hiti og reykur breiðist út frá því brunahólfi sem er að brenna.

Bruna­hönn­un

Sérstök hönnun sem tekur til brunavarna í mannvirki.

Bruna­mót­staða

Geta byggingareininga til að standast bruna m.t.t. burðargetu, þéttleika og hitaeinangrunar skv. kröfum sem tilgreindar eru í staðlaðri brunaprófun.

Bruna­próf­un

Stöðluð aðferð til að mæla og meta áhrif mismunandi brunaáraunar á efni og byggingarhluta.

Bruna­stúka

Millirými milli tveggja brunahólfa þar sem auknar kröfur eru gerðar til að hindra útbreiðslu reyks og elds.

Bruna­vakt  

Brunavöktun á framkvæmdasvæði á meðan vinnu stendur og að lágmarki í 1 klst. eftir að logavinnu lýkur.

Bruna­varna­bún­að­ur

Samheiti fyrir þann búnað sem tengist brunavörnum húss, t.d. brunaviðvörunarkerfi, slökkvikerfi, reyklosunarbúnaður, brunalokur, slöngukefli og slökkvitæki.

Bruna­varn­ir

Eldvarnir, starfsemi slökkviliðs og aðrar aðgerðir einstaklinga og fyrirtækja sem mælt er fyrir um í lögum nr. 160/2010 um mannvirki og lögum nr. 75/2000, um brunavarnir og reglugerðum settum samkvæmt þeim.

Brunavörður  

Fulltrúi verktaka sem fylgist með eldhættu og tryggir að öryggisráðstafanir séu virtar ásamt því að standa brunavakt að verki loknu

Bruna­varna­bún­að­ur

Samheiti fyrir þann búnað sem tengist brunavörnum húss, t.d. brunaviðvörunarkerfi, slökkvikerfi, reyklosunarbúnaður, brunalokur, slöngukefli og slökkvitæki.

Bruna­varna­full­trúi  

Fulltrúi verktaka sem fer með ábyrgð á skipun brunavarða, skipulagi brunavarna á verkstað og að þær séu í samræmi við áhættumat.

Bruna­ör­ygg­is­kerfi

Tæknileg kerfi, sem eru notuð sem hluti brunavarna byggingar s.s. viðvörunar- og slökkvikerfi og neyðarlýsing.

Brún

Þar sem tvær hliðar og/eða endi mætast.

Brún á móti merg­hlið

Brún milli mergjar og kanthliðar.

Brún á móti splint­hlið

Brún milli rysju- og kanthliðar.

Brúna­kvist­ur

Kvistur sem er nokkurn veginn jafnstór á breiðhlið og kanti.

Brúna­kvist­ur inn­vax­inn

Kvistur sem er skorinn á lengdarstefnu sína á breiðhliðinni (rysjuhliðinni) og breikkar út til kantsins og er í brún rysjuhliðar.

Brúna­kvist­ur í merg­hlið

Brúnakvistur sem er sýnilegur í merghlið.

Brúna­kvist­ur í rysju­hlið

Brúnakvistur sem er sýnilegur í rysjuhlið.

Brúna­skemmd­ir

Flutningsskemmdir á brún. Brúttóflatarmál Samanlagt brúttóflatarmál allra hæða byggingar. 

Brúttó­rúm­mál

Brúttórúmmál byggingar er reiknað að útflötum hennar. Brúttórúmmáli er skipt eftir lokunarflokkum A og B.

Burð­ar­klossi

Klossi sem ber glerrúðuna og á að yfirfæra þyngd hennar á karm eða fag á réttum stöðum.

Burð­ar­vegg­ir

Veggir sem eru hluti af burðarvirki byggingar.

Burð­ar­við­ur

Burðarviður er timbur sem er ætlað til notkunar í burðarvirki mannvirkja, þ.e. í þá hluta byggingar sem bera álag og tryggja burðarþol og stöðugleika þeirra. Slíkt timbur skal vera styrkflokkað, þurrkað og metið samkvæmt viðurkenndum stöðlum þannig að burðargeta þess, stífleiki og ending séu þekkt og uppfylli kröfur um öryggi mannvirkja.

Burð­ar­virki  

Kerfisbundin samsetning tengdra byggingarhluta sem er hönnuð til að bera það álag sem búast má við í samræmi við aðstæður.

Bún­að­ur

Samheiti fyrir alla loka og krana.

Bú­setu­mynst­ur

Dreifing og þéttleiki byggðar og búsetu, í þéttbýli og dreifbýli.

Bú­svæði

Þeir staðir eða svæði þar sem tegund getur þrifist.

Bút­un í ólík­ar lengd­ir og gæði

Úr timbri sem er lengdarsagað verður til eitt eða fleiri nothæf stykki af sömu eða af ólíkum gæðum.

Bút­un­ar­sprung­ur

Sprungur sem liggja þvert í gegnum stofninn. Verður til þegar stofninn er felldur, bútaður eða blotnar vegna storms.

Byggð

Þau svæði sem ekki falla undir hugtakið óbyggðir.

Byggða­mynst­ur

Lögun og yfirbragð byggðar þar með talið fyrirkomulag byggðar og landnotkunar, svo sem hæð og þéttleiki, tegund landnotkunar, gatnakerfi, gerð og  uppröðun bygginga.

Byggð­ar­kjarni

Samstæða mannvirkja utan þéttbýlis sem mynda byggðarheild.

Byggð­ar­þró­un

Framvinda atvinnulífs, búsetu og þjónustu.

Bygg­ing

Hús, byggt á staðnum eða sett saman úr einingum, og önnur sambærileg mannvirki.

Bygg­ing­ar- og nið­ur­rifsúr­gang­ur

Allur sá úrgangur sem til kemur vegna byggingar- og niðurrifsstarfsemi, þar á meðal vegna viðhalds og breytinga á líftíma mannvirkja, og niðurrifs þeirra. Skilgreining þessi tekur jafnframt til úrgangs sem stafar frá minni háttar byggingar- og niðurrifsstarfsemi almennings á einkaheimilum.

Bygg­ing­ar­á­fangi

Bygging eða hluti byggingar sem byggður er í einum áfanga.

Bygg­ing­ar­heim­ild

Skrifleg heimild leyfisveitanda til að byggja hús eða önnur mannvirki, breyta þeim eða notkun þeirra, útliti eða formi ef framkvæmdin fellur undir réttan umfangsflokk (sjá byggingarreglugerð). Heimildin felur í sér staðfestingu aðaluppdrátta og heimild til að hefja framkvæmdir að uppfylltum skilyrðum byggingarreglugerðar og laga nr. 160/2010, um mannvirki.

Bygg­ing­ar­hluti/bygg­ing­ar­ein­ing  

Einstakur hluti byggingar eða mannvirkis samsettur úr tveimur eða fleiri hlutum sem mynda eina heild og gegna ákveðnu hlutverki í mannvirkinu, t.d. útveggur eða þak.

Bygg­ing­ar­leyfi

Skriflegt leyfi byggingarfulltrúa eða Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar til að byggja hús eða önnur mannvirki, breyta þeim eða rífa, eða breyta notkun þeirra, útliti eða formi. Leyfið felur í sér samþykkt aðaluppdrátta og framkvæmdaáforma, og heimild til að hefja framkvæmdir að uppfylltum skilyrðum.

Bygg­ing­ar­lýs­ing

Í byggingarlýsingu er gerð grein fyrir uppbyggingu mannvirkis, helstu byggingarefnum og áferð og því lýst hvort mannvirki er búið loftræsingu eða öryggiskerfum. Þar er einnig gerð grein fyrir því hvernig mannvirkið uppfyllir ákvæði laga, reglugerða og staðla. Í byggingarlýsingu er greinargerð um notkun eða starfsemi í mannvirkinu, aðgengi, áætlaðan fjölda starfsmanna og mestan fjölda fólks í salarkynnum eftir því sem við á.

Bygg­ingarraki

Það rakamagn sem byggingarefni verða að gefa frá sér til að ná jafnvægisraka við umhverfið þegar byggingin er komin í venjulega notkun.

Bygg­ing­ar­vara

Vara sem framleidd er með það fyrir augum að hún verði varanlegur hluti af einhvers konar mannvirki.

Bygg­ing­ar­verk­taki

Sá sem framkvæmir verkið.

Bygg­ing­ar­virki til bráða­birgða

Byggingarvirki hannað til skammtímanotkunar.

Bögg­un

Þjöppun úrgangs í bagga til að minnka rúmmál hnas.

Börk­ur

Ysti hluti trjábolsins.

C

CE-merk­ing

Merki þar sem framleiðandinn tilgreinir að raffangið sé í samræmi við gildandi kröfur sem settar eru fram í löggjöf þar sem kveðið er á  um áfestingu merkisins.

CO2 - mæl­ing

Mæling á koltvísýringsmagni í reyknum, ásamt sóttölu, segir til um gæði brunans í katlinum. 

D

Dagg­ar­mark

Það hitastig sem loft þarf að kólna niður í svo rakaútfelling (mettunarraki) komi til miðað við óbreyttan loftþrýsting og óbreytt rakainnihald.

Dag-, kvöld-, næt­ur­hljóð­stig

Ætlað til að lýsa hávaða og meta neikvæð áhrif hans. A-vegið jafngildishljóðstig fyrir heilan sólarhring, leiðrétt fyrir tímabil dags, kvölds og nætur, það er 0 dB, 5 dB og 10 dB.

Dauð­ur kvist­ur/vaxt­ar­kvist­ur

Kvistur sem er fastvaxinn viðnum minna en 75% en minnst 25% af ummálinu. Dauður kvistur er trjágrein sem var farinn að deyja eða var dauð þegar tréð hélt áfram að vaxa í kringum hana.

Deili­hús­næði

Íbúðarhúsnæði með sameiginlegt eldhús eða alrými.

Deiliskipu­lag

Skipulagsáætlun fyrir afmarkað svæði eða reiti innan sveitarfélags sem byggð er á aðalskipulagi og kveður nánar á um útfærslu þess. Ákvæði um deiliskipulag eiga jafnt við um þéttbýli og dreifbýli.

Deili­upp­drátt­ur

Uppdráttur þar sem gerð er nánari grein fyrir einstökum atriðum sem fram koma á aðal- og séruppdráttum og útfærslu þeirra í smáatriðum.

Desí­bel

Mælieining fyrir hljóðstyrk.

Desí­bel A [dB(A)]

Mælieining fyrirhljóðstyrk, mælt í desíbelum með svonefndri A-síu sem líkir eftir næmi eyrans.

Desí­bel C [db(C)]

Mælieining fyrir hljóðstyrk, mælt í desíbelum með svonefndri C-síu sem líkir eftir næmi eyrans þar sem vægi lágtíðnihljóða er meira en í A-síu.

Dísil­elds­neyti

Gasolíur sem einkum eru ætlaðar til notkunar sem eldsneyti fyrir vélknúin ökutæki.

Djúp grá­geit

Grágeit er grámi sem er sjáanlegur á yfirborði timburs. Grágeit kallast djúp ef ekki er hægt að fjarlægja hana með heflun, dýpri en 2 mm.

Djúpt mar

Skemmdir eftir mötunarvalsa.

Dreif­andi

Einstaklingur eða lögaðili í aðfangakeðjunni, annar en framleiðandi eða innflytjandi, sem býður byggingarvöru fram á markaði.

Dreif­býli

Svæði á láglendi utan svæða sem skilgreind eru sem þéttbýli í aðalskipulagi.

Dreifilagn­ir (e. horizon­tal wir­ing)

Lagnir frá tækjaskáp íbúðar (HD) að notandatengli.

Dreifilögn

Lögn frá inntaksstað að fleiri en einum töppunarstað.

Dreifi­veita

Dreifiveita sér um að koma rafmagni til heimila og fyrirtækja. Flutningsfyrirtækið Landsnet sér um að koma raforkunni á milli landshluta en dreifiveita tekur svo við henni og kemur til endanotenda. Flutningur og dreifing raforku er sérleyfisstarfsemi sem þýðir að einungis eitt fyrirtæki má sinna þeirri þjónustu á hverju svæði. Það fer því eftir hvar notandinn er staddur hvaða dreifiveita þjónustar hann. Dreifiveiturnar eru HS Veitur, Norðurorka, Orkubú Vestfjarða, RARIK og Veitur.

Dval­ar­rými

Svefnherbergi, sjúkrastofur og dagstofur á þjónustustofnunum þar sem sjúklingar eða vistmenn dvelja.

Dval­ar­stæði á lóð

Leiksvæði og önnur svæði á lóðum íbúðarhúsa og þjónustustofnana sem sérstaklega eru hugsuð til að njóta útiveru.

Dæg­ur­sveifla

Mismunur á hæsta og lægsta hita dagsins.

Dökk­ur kvist­ur

Kvistur sem er þó nokkuð dekkri en viðurinn, en ekki svartur (t.d. lifandi furukvistur).

E-É

Eðl­is­raki/raka­blönd­un­ar­hlut­fall  

Er venjulega táknað með bókstafnum q (e. specific humidity). Náskylt hugtak er rakablönduhlutfall (venjulega táknað með bókstafnum x, e. mixing ratio). Hvoru tvegga hugtökin mæla magn raka í einu kílói lofts. Í skilgreiningu eðlisraka er vatnið talið með öðrum lofttegundum kílósins, en í skilgreingingu rakablönduhlutfalls er það ekki með. Einingin er því í báðum tilvikum g/kg og eru dæmigerð gildi á bilinu 5-30 g/kg.

Efna­fræði­leg súr­efn­is­þörf (COD)

Mælikvarði á magn lífrænna efna í vatni, mælt með staðlaðri aðferð.

Efn­is­lengd

Við lengdarsögun verður til mismunandi nothæft efni, mislangt, af sömu eða ólíkum gæðum.

Efn­is­raki

Rakamagn í efni sem ekki er efnafræðilega bundið efninu (fastbundið). Þetta er því sá raki sem er lausbundinn efninu og getur losnað með útgufun.

Efn­is­þétt­leiki

Efnisþéttleiki efnis er massi þess á hverja rúmmálseiningu, þar sem rúmmálið inniheldur einnig holrými efnisins. Efnisþéttleiki gildir fyrir þurrt efni. Þessi efnisþéttleiki getur í vissum tilvikum vikið frá uppgefnum efnisþéttleika sem notaður er í viðskiptum og þvílíkum tilvikum.

Eft­ir­lit

Athugun (með t.d. mælingum og prófunum) á vöru, þjónustu, ferli eða starfsemi til að ákvarða samræmi þeirra við tilteknar kröfur.

Eft­ir­lits­að­il­ar

Viðkomandi heilbrigðisnefnd, Umhverfisstofnun eða faggiltir skoðunaraðilar sem starfa samkvæmt byggingarreglugerð með takmarkaðar heimildir í samræmi við 58. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir.

Eft­ir­lits­að­ili

Sá sem annast eftirlit skv. byggingarreglugerð, þ.m.t. yfirferð hönnunargagna og framkvæmd úttekta. Eftirlitsaðilar skv. byggingarreglugerð geta verið byggingarfulltrúar og starfsmenn þeirra, starfsmenn skoðunarstofa, starfsmenn Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar og aðrir þeir aðilar sem annast eftirlit fyrir hönd Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar.

Eig­andi

Þinglýstur eigandi mannvirkis og/eða lóðar.

Eig­andi mann­virk­is, verk­kaupi, full­trúi verk­kaupa

Sá einstaklingur eða lögaðili sem ber ábyrgð á mannvirkinu og rekstri þess, þar með talið öryggi þess og viðhaldi.

Eig­ið eld­varn­ar­eft­ir­lit

Eftirlit sem rekstraraðili mannvirkis stundar á eigin kostnað, sbr. reglugerð um eigið eftirlit eigenda og forráðamanna með brunavörnum í atvinnuhúsnæði.

Eigið eldvarnareftirlit

Eigið eftirlit er daglegt og reglubundið eldvarnareftirlit fyrirtækja og stofnana á eigin vegum og á eigin kostnað.

Eign­ar­land

Landsvæði sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.

Ein­fald­ur stiga­pall­ur

Þrep með sömu breidd og sjálfur stiginn.

Ein­inga­skrið

Hlutfallslegar formbreytingar deilt með ásettu álagi (e. Specific creep, Unit creep)

Einkaraf­stöð

Rafstöð í einkaeign sem er staðbundin og framleiðir rafmagn fyrir neysluveitu sem fær ekki rafmagn frá rafveitu.

Eins þátta efni

Tilbúið efni sem geymt er í sama ílátinu fyrir notkun, t.d. kítti í túpu. Hörðnun efnis verður við snertingu þess við súrefni. Hiti og raki hefur einnig áhrif á ferlið.

Eins þreps hreins­un skólps

Hreinsun skólps með aflfræðilegum og/eða efnafræðilegum aðferðum þar sem svifagnir eru botnfelldar eða önnur hreinsun þar sem BOD5-gildi skólps er lækkað um að minnsta kosti 20% áður en það er losað og heildarmagn svifagna í skólpi er lækkað um að minnsta kosti 50%.

Ein­streym­is­loki - heitt vatn

Kemur í veg fyrir bakflæði.

Ein­streym­is­loki - húsveitu­grind

Kemur í veg fyrir öfugstreymi vatns.

Ein­streym­is­loki - tengigrind­ur

Hefur það hlutverk að hindra öfugstreymi vatns.

Ekki gegn­um­gang­andi þurrk­sprung­ur

Þurrksprungur sem eru eingöngu sjáanlegar á einni hlið.

Elastísk fúgu­fylli­efni

Efni sem geta þjappast saman undir þrýstingi og teygst aftur í eða umfram fyrri lögun án þess að missa eiginleika sína, viðloðun eða rifna. Slík efni eru notuð þar sem hreyfinga má vænta, t.d. í fúgum á milli ólíkra byggingarefna með mismunandi hitaþenslu, þ.e. efni sem þenjast og/eða dragast mis mikið saman.

Elds­neyti

Olía og íblöndunarefni sem ætluð eru til að knýja sprengihreyfil eða til orkumyndunar.

Eld­stæði

Opinn eða lokaður ofn, kamína eða arinn sem brennir föstu eldsneyti, vökva eða gasi og er notaður til upphitunar einstakra herbergja.

Elds­voði

Þegar eldur er laus og nauðsyn er sérstakra slökkviráðstafana.

Eld­varn­ar­kítti

Hannað til að hindra útbreiðslu elds og reyks í gegnum fúgur og samskeyti. Krafa um slík kítti er t.a.m. í brunahólfandi byggingarhlutum.

Eld­varn­ar­vegg­ur

Veggur sem er ætlaður til varnar því að eldur breiðist út frá þeim stað sem er að brenna án inngrips frá slökkviliði.

Eld­varn­ir

Allar fyrirbyggjandi aðgerðir sem miða að því að koma í veg fyrir eldsvoða eða hindra útbreiðslu elds.

Enda­sprung­ur

Sprungur í endatrénu, oftast gegnumgangandi og stuttar.

End­ur­notk­un

Hvers kyns aðgerð þar sem vörur eða íhlutir, sem ekki eru úrgangur, eru notuð í sama tilgangi og þau voru ætluð til í upphafi.

End­ur­notk­un (e. reu­se)

Endurtekin notkun úrgangs í óbreyttri mynd.

End­ur­nýj­an­leg­ir orku­gjaf­ar

Endurnýjanlegir orkugjafar eru unnir frá orkulind sem endurnýjar sig stöðugt þótt af henni sé tekið og helst þannig í jafnvægi af náttúrunnar hendi. Dæmi um endurnýjanlegar orkulindir eru vatn, jarðvarmi, vindur og sól.

End­ur­nýt­ing

Aðgerð þar sem aðalútkoman er sú að úrgangur verður til gagns þar eð hann kemur í stað annars efniviðar sem hefði annars verið notaður í tilteknum tilgangi, eða hann er útbúinn til þeirrar notkunar, í stöðinni eða úti í hagkerfinu. Endurnýting skiptist annars vegar í efnisendurnýtingu, þar á meðal undirbúning fyrir endurnotkun, endurvinnslu og fyllingu, og hins vegar í orkuendurnýtingu, þar á meðal uppvinnslu sem skilar efni sem á að nota sem eldsneyti.

End­ur­nýt­ing (e. recovery)

Hvers konar nýting úrgangs, önnur en endurnotkun, þ.m.t. endurvinnsla, orkuvinnsla og landmótun.

End­ur­vinnsla

Hvers kyns endurnýtingaraðgerð sem felst í því að endurvinna úrgangsefni í vörur, efnivið eða efni, hvort sem er til notkunar í upphaflegum tilgangi eða í öðrum tilgangi. Undir þetta fellur uppvinnsla á lífrænum efniviði, en ekki orkuvinnsla og uppvinnsla sem skilar efni sem á að nota sem eldsneyti eða til fyllingar.

End­ur­vinnsla (e. recycl­ing)

Endurframleiðsla úr úrgangi til upprunalegra eða annarra nota, þar með talin lífræn endurvinnsla en ekki orkuvinnsla.

End­ur­vinnsla skipa

Starfsemi í skipaendurvinnslustöð sem miðar að sundurhlutun skipa, algerri eða að hluta til, til að endurheimta efnisþætti og efni til uppvinnslu, til undirbúnings fyrir endurnotkun eða til endurnotkunar, um leið og séð er til þess að haldið sé utan um efni, bæði hættuleg og önnur, og felur jafnframt í sér ýmsa tengda starfsemi, svo sem geymslu og meðhöndlun efnisþátta og efna á staðnum, en ekki frekari vinnslu þeirra eða förgun í aðskilinni aðstöðu.

Evr­ópskt mats­skjal

Skjal sem samþykkt er af samtökum tæknimatsstofnana í þeim tilgangi að gefa út evrópskt tæknimat.

Evr­ópskt tækni­mat

Skjalfest mat á nothæfi byggingarvöru með tilliti til mikilvægra eiginleika hennar í samræmi við viðkomandi evrópskt matsskjal.

Evr­ópskt tækni­sam­þykki

Matsskjal um hæfi byggingarvöru til tiltekinna nota, byggt á viðeigandi grunnkröfum. Evrópskt tæknisamþykki tekur til krafna sem gerðar eru til vörunnar, til aðferða til að sannprófa og votta samræmi við grunnkröfurnar og til upplýsinga um eiginleika vörunnar. Evrópusamtök um tæknisamþykki (EOTA) gefa út evrópskt tæknisamþykki.

Él

Skammvin úrkoma sem kemur skyndilega og lýkur jafnharðan. Él eru hluti af skúra- eða éljaveðri og einkennast af uppstyttum á milli úrkomukafla og skyndilegri birtingu í lofti. Úrkoman er yfirleitt lítil í magni en fellur snögglega og óreglulega.

F

Fag­gild­ing fag­manns

Aðferð sem þar til bær aðili veitir til að veita formlega viðurkenningu á því að aðili sé hæfur til að vinna tiltekin verkefni.

Fag­gild­ing sam­ræm­ing­ar­mats

Staðfesting frá faggildingarstofnun í aðildarríki um að samræmismatsaðili uppfylli kröfurnar sem eru settar fram í samhæfðum staðli og, þar sem við á, allar viðbótarkröfur, þ.m.t. þær sem settar eru fram í viðeigandi atvinnugreinakerfum, til að annast sérstakt samræmismat.

Fall-, bút­un­ar- og storm­sprung­ur

Sprungur sem liggja þvert í gegnum trjástofninn. Verða til þegar stofninn er felldur, bútaður eða blotnar vegna storms.

Fall­varn­ir  

Aðferðir, tæki eða búnaður sem notaður er til að koma í veg fyrir eða draga úr hættu á falli.

Fasa­skila­svæði  

Fasaskilin á milli sementsefju og fylliefnanna í harðnaðri steypu. Þau eru yfirleitt álitin veikasti hlekkurinn í steypu

Fasta­lögn (e. permanent link)

Fasttengdi hluti heildarlagnarinnar (e. channel), þ.e.a.s. án tengisnúru og skotts.

Fast­eign

Afmarkaður hluti lands, ásamt eðlilegum hlutum þess, lífrænum og ólífrænum, og mannvirki sem varanlega eru við landið skeytt. Með fasteign er einnig átt við eignarhluta í húsi eða öðru mannvirki sem skiptist í fleiri en einn slíkan.

Fast­ur fúi

Fúasveppur hefur skotið rótum í við, liturinn hefur breyst (litarákir og blettir) en þéttleiki og styrkur hefur ekki breyst. Um er að ræða fúa á byrjunarstigi sem einkennist af mislitum rákum í viðnum.

Fá­an­leg tækni

Með fáanlegri tækni er átt við aðgengilega framleiðsluaðferð og tækjakost (tækni) sem þróaður hefur verið til að beita í viðkomandi atvinnurekstri og skal tekið mið af tæknilegum og efnahagslegum aðstæðum.

Fersklofts­þörf

Þörf fyrir ákveðið magn af hreinu lofti (l/s) til að tryggja ákveðin loftgæði sem oft miðast við hámark CO2 (ppm).

Fersk­vatn (ósalt vatn)

Vatn sem kemur fyrir á náttúrulegan hátt, hefur lítinn saltstyrk og er yfirleitt nýtanlegt til töku og vinnslu sem neysluvatn.

Ferskvatns­mörk

Sá staður í á þar sem selta hækkar vegna nálægðar sjávar á fjöru enda sé miðað við lítið rennsli í ánni.

Fitja

Staðgengdur hlutur sem skráður er á kort eða í gagnasafn.

Fín­hefl­un

Slétt úthlið þar sem hefilför sjást mjög ógreinilega. Með ógreinilegum hefilförum er átt við að hefilförin eru í mesta lagi 2,0 mm. Úthlið réttsíðu á að vera eftir heflun jöfn og laus við vinnslumerki eins og t.d. mör frá mötunarvölsum, spæni eða brunablettum.

Fín­sög­un

Sögun sem gefur fínni sögun en venjuleg sögun, t.d. á lamellum fyrir límingu.

Fjað­ur­stuð­ull  

Mælikvarði á hversu mikið steypan svignar undir álagi.

Fjalla­skál­ar

Staðir utan alfaraleiðar þar sem er gisting í herbergjumeða í svefnskálum og almenningur hefur aðgang að, svo sem skálar fyrir ferðamenn, veiðiskálar og sæluhús.

Fjar­lægð mergs frá út­hlið

Meðalfjarlægð mergs frá úthlið.

Fjar­lægð­ar­klossi

Hlutur til að tryggja rétta fjarlægð milli uppsláttar og bendingar.

Fjar­skipta­fé­lag

Fyrirtæki sem selur fjarskiptaþjónustu.

Fjöl­býl­is­hús

Hvert það hús sem í eru tvær eða fleiri íbúðir sem hafa sameiginleg rými.

Fjöl­eign­ar­hús

Hvert það hús sem skiptist í séreignir í eigu fleiri en eins aðila og í sameign sem bæði getur verið allra og sumra, sbr. lög um fjöleignarhús.

Fjöl­rýma hljóð- og mynd­kerfi

Kerfi þar sem margir í einu geta stýrt hljóði og mynd í hverju rými fyrir sig út frá miðlægum stýribúnaði. Hver og einn getur verið að hlusta eða horfa á mismunandi efni á sama tíma.

Fjöru­borð/flæð­ar­mál

Mörk aðfalla og útfalla.

Flat­ar­mál hjúps

Flatarmál hjúps byggingar er flatarmál botnplötu (í útfleti), flatarmál útveggja (í útfleti) og flatarmál þaks (í útfleti).

Flat­ar­mál inn­rým­is

Afmarkast af innri brún útveggja. Einungis reiknað fyrir þá hluta byggingar sem tilheyra lokunarflokki A. Flatarmál innrýmis er botnflatarmál (í lokunarflokki A) að frádregnu flatarmáli útveggja við gólfflöt.

Flat­ar­mál opa

Flatarmál opa er reiknað sem lóðrétt ofanvarp á láréttan flöt hæðar. Opstærð miðast við afmarkandi brúnir þess (ljósmál).

Flat­bog­ið

Breiðhliðin bognar í lengdarstefnu.

Flett blautt á kant

Eitt eða fleiri efni sem myndast við þegar efni er klofið langsum með breiðhlið.

Flett­ing á kant

Eitt eða fleiri stykki sem myndast við það þegar efni er klofið langsum með breiðhlið.

Flett­ing­ur

Efni, þar sem önnur breiðhliðin verður til við að fletta um merg, þykkt minni en 32 mm.

F-listi/Y-listi

Formbeygðir málmlistar, oftast úr áli, með lögun sem svipar til bókstafanna F eða Y. Listarnir eru t.d. festir utan á gluggakarma og þjóna sem festingar fyrir hlífðarlista eða áfellur sem tengja saman glugga og klæðningu.

Fljót­andi úr­gang­ur

Úrgangur í vökvaformi, sbr. ÍST EN 12457 viðauki B, með þurrefnisinnihald undir 20%.

Flokk­að timb­ur sem er þurrk­að

Timburstafli sem hefur verið flokkaður með 20% meðalraka eða minna þar sem engin einstök mæling hefur farið yfir 24%.

Flokk­un

Aðgreining úrgangstegunda til þess að hægt sé að endurnýta úrgangsefni og koma þeim úrgangi sem ekki nýtist til viðeigandi förgunar.

Flokk­un­ar­mið­stöðv­ar

Staðir þar sem tekið er við úrgangi sem er safnað saman kerfisbundið til flokkunar, endurnotkunar, endurnýtingar og/eða förgunar.

Flokk­un­ar­regla - All­ar hlið­ar

Allar hliðar á efninu eru dæmdar hver fyrir sig og flokkast samkvæmt því. Efni, sem í heild flokkast sem einn flokkur, flokkast eftir lélegustu hliðinni.

Flokk­ur

Stig yfir nothæfi byggingarvöru sem eru afmörkuð með lágmarksgildi og hámarksgildi.

Flot­efni (vatns­spar­ar)  

Sérvirk efni til að auka þjálni og vinnanleika steinsteypu tímabundið án þess að hækka vatnssementstöluna að neinu ráði.

Flot­fræði

Fræðin um flot og formbreytingu efna undir álagi, stundum nefnt seigjufræði.

Flótta­leið

Auðrataðir gangar, stigar og flóttalyftur sem gera fólki örugglega fært að komast á öruggan stað úti undir beru lofti eða á öruggt svæði.

Flótta­lyfta

Sérútbúin lyfta sem er þannig gerð að nota megi hana til flótta frá eldsvoða.

Flutn­ings­kerfi koldí­oxíðs

Lagnir og mannvirki þeim tengd til flutnings á koldíoxíði til geymslusvæðis.

Flutn­ings­kerfi raf­orku

Raflínur og mannvirki þeim tengd sem eru nauðsynleg til að flytja raforku frá virkjunum til stórnotenda og til dreifiveitna, sbr. og nánari skilgreiningu á flutningskerfi í raforkulögum.

Flutn­ings­skemmd­ir

Skemmdir sem verða til þegar verið er að flytja eða umstafla efni.

Flutn­ings­þurr við­ur

Viður sem er með 20-24% raka og hægt er að senda stuttar leiðir án þess að hann verði fyrir skemmdum af völdum myglu- eða litarsveppa.

Flutn­ing­ur

Ferli þegar úrgangur er fluttur í atvinnuskyni til endurnotkunar, endurnýtingar eða förgunar.

Fok­held bygg­ing  

Bygging hefur verið lokað fyrir veðri og vindum. Bygging á matstigi 4 eða byggingarstigi B2.

Form­breyt­ing

Stærsta frávik á hlið mælt frá beinni línu.

For­ráða­mað­ur

Sá sem hefur afnotarétt af mannvirki og/eða lóð að hluta eða að fullu.

For­steypt ein­ing

Steinsteypt eining, steypt og varin á viðeigandi hátt, annars staðar en á lokastað í byggingu (framleidd í verksmiðu eða á byggingarstaði).

Fóð­ur­rör

Hlífðarrör utan um vatnsrör, sem er notað þar sem rör eru leidd í gegnum steypta veggi, gólf eða tilsvarandi.

Fram­kvæmd

Hvers konar nýframkvæmd eða breyting á eldri framkvæmd sem fellur undir byggingarreglugerð og starfsemi sem henni fylgir. Um er að ræða allt sem aðhafst er til að ljúka framkvæmd verks, þ.e. efnisútvegun, vinnupallar, mótasmíði, bending, steypuvinna, aðhlynning steypu, reising forsteyptra eininga o.s.frv., svo og eftirlit og viðeigandi skjalagerð.

Fram­kvæmda­flokk­ur

Flokkur krafna sem gilda fyrir framkvæmd verks í heild eða einstakra verkþátta.

Fram­kvæmda­leyfi

Leyfi til framkvæmda í samræmi við skipulag sem ekki eru háðar ákvæðum laga um mannvirki.

Fram­kvæmd­ar­að­ili

Aðili sem hyggst hefja framkvæmd sem fellur undir lög þessi.

Fram­kvæmd­ar­skil­mál­ar

Skrifleg gögn, þar á meðal allar teikningar, tæknilegar upplýsingar og skilyrði sem eru nauðsynleg fyrir viðkomandi framkvæmd.

Fram­kvæmda­stig  

Frá því að byggingarframkvæmd hefst þar til bygging er fullgerð.

Fram­kvæmd­ir

Sá hluti byggingarframkvæmdanna sem tengist steypuvinnunni og lýst er í framkvæmdarskilmálum.

Fram­leið­andi

Einstaklingur eða lögaðili sem framleiðir byggingarvöru eða lætur hanna eða framleiða slíka vöru og markaðssetur vöruna undir eigin nafni eða eigin vörumerki.

Fram­leiðslu­stýr­ing verk­smiðju

Skjalfest og stöðug innri framleiðslustýring í verksmiðju í samræmi við viðkomandi samhæfðar tækniforskriftir.

Fram­stig

Breidd þreps, án innskots, í stigum og tröppum.

Frá­gang­ur yf­ir­borðs

Lýsing á útliti steypts yfirborðs með tilliti til rúmfræðilegra eiginleika, áferð, litur o.þ.h.

Frá­rennsli

Tenging afrenslis hitakerfis við frárennslikerfi.

Frá­ræsi

Holræsi án greininga, sem tengir fráveitukerfi húss og lóðar við fráveitukerfi sveitarfélags eða liggur beint til viðtaka.

Frá­veita

Til fráveitu telst allt lagnakerfi sem flytur frárennsli frá heimilum, stofnunum, atvinnufyrirtækjum, götum, gönguleiðum, lóðum og opnum svæðum. Frárennsli er rennsli frá mannvirkjum, götum, lóðum, gönguleiðum eða opnum svæðum, svo sem ofanvatn og/eða skólp og vatn frá upphitunarkerfum mannvirkja sem veitt er í fráveitur. Segja má að tvö meginmarkmið fráveitna séu annars vegar að taka við og flytja fráveituvatn frá samfélaginu og hins vegar að meðhöndla fráveituvatn þannig að það hafi ekki skaðleg áhrif á umhverfið.

Frá­veitu­lagn­ir

Lagnir sem leiða skólp og aðra úrgangsvökva frá byggingum og lóð.

Frá­veitu­lagn­ir inn­an­húss

Fráveitulagnir innan útveggja. Fráveituleiðsla Leiðsla fyrir fráveituvatn.

Frá­veitu­vatn

Vatn (skólp, ofanvatn, vatn frá upphitunarkerfum húsa o.fl.) sem veitt er í fráveitur.

Frí­stunda­byggð

Svæði þar sem tvö eða fleiri frístundahús standa í þyrpingu eða nýta sameiginlega tengingu við veg eða veitur. Frístundabyggð er ekki ætluð til fastrar búsetu.

Frí­stunda­hús

Hús utan þéttbýlis sem er nýtt til tímabundinnar dvalar.

Frís­viðs­gildi

Hljóðstig þar sem ekki er tekið tillit til endurkasts hljóðbylgna frá því mannvirki sem hljóðið er mælt við. Á opnu svæði er frísviðsgildi sama og mælt gildi.

Frísviðsgildi

Hljóðstig við mannvirki þar sem ekki er tekið tillit til endurkastaðs hljóðs frá vegg mannvirkisins.

Frost­úði

Úði sem myndar ísingu.

Frum­drætt­ir

Frumdrættir geta verið skissa, þrívíddarteikning eða heildarmynd. Frumdrættir geta verið allt frá einfaldri skissu til litaðrar myndar.

Frumorku­notk­un

Frumorkunotkun er heildarmagn orku sem er notuð í landinu. Í dag er þetta þá allur jarðvarmi, öll raforka og öll olía samanlagt.  

Fræs­högg

Áferð úthliðar sem verður til þegar efni er fræshöggvið.

Fræs­ing

Áferð úthliðar sem verður til við fræsingu.

Full­bú­in bað­að­staða

Rými með baðkeri eða sturu, salerni þar sem við á og handlaug, spegli, sápu, handþurrkum, ruslafötu og snögum eða fráleggsstað fyrir föt.

Full­bú­in snyrt­ing

Rými með salerni, salernispappír, handlaug með rennandi vatni, spegli, sápu, handþurrkum, ruslafötu, sem og tíðavörum eftir atvikum.

Fúa­kvist­ur

Kvistur sem að hluta til eða að öllu leyti er fúinn.

Fúa­varn­ar­efni (e. wood pres­ervati­ve)

Gegndreyping sem hefur þann tilgang að koma í veg fyrir að sveppir brjóti niður þau efni sem trjáviður er gerður úr. Slík gegndreyping er ætluð til þess að gegn- eða gagndreypa timbur og gagnfúaverja það þannig gen fúaskemmdum. Einnig nefnd gagnvarnarefni.

Fúga

Samskeyti þar sem bil eða rauf er á milli byggingarefna, t.d. á milli timburs og steypu.

Fúgu­band

Glerþéttingarlisti sem skal vera úr „cellegúmmíi“ eða „celleplasti“.

Fúgu­breidd

Fjarlægð milli glerrúðuplansins og glerfalslistans og glerfalsins, þegar rúðan er frágengin.

Fúgu­fylli­efni/fúgu­þétti­efni/fúgumassi

Efni, t.d. kítti, hannað til að loka og/eða þétta fúgur, ýmist til að tryggja vatns- og rakaheldni ásamt loftþéttleika og/eða þjóna fagurfræði við frágang á milli byggingarefna eða byggingarhluta.

Fúi

Lífrænt niðurbrot sem á við þegar fúasveppur eða gerlar hafa skotið rótum í hann. Viðurinn mýkist, styrkurinn eyðileggst og litur og lögun breytist.

Fylli­efni  

Sandur og möl af mismunandi stærðum og gerðum. Fylliefni fyrir steypuframleiðslu þurfa að vera hrein (engin lífræn óhreinindi sem hindra eðlilega hörðnun steypunnar), vera úr sterku bergi og hafa kornastærðardreifingu sem hentar fyrir steinsteypu. Oftar en ekki þarf að blanda misgrófum fylliefnum saman til þess að ná fram réttri kornstærðardreifingu.

Fyll­ing

Sérhver endurnýtingaraðgerð þar sem hentugur úrgangur, sem ekki er spilliefni, er notaður til endurheimtar á graftarsvæðum eða á tæknilegan hátt við landmótun. Úrgangur sem er notaður í fyllingar verður að koma í staðinn fyrir efni sem er ekki úrgangsefni, henta í áðurnefndum tilgangi og takmarkast við það magn sem er nauðsynlegt til að ná þessum tilgangi.

Fyr­ir­hug­uð not

Ákvörðun hönnuðar eða framkvæmdaaðila um notkun byggingarvöru í ákveðnum verkþætti með hliðsjón af gögnum frá framleiðanda, lögum, reglugerðum og aðstæðum á byggingarstað. Fyrirhuguð not byggingarvöru á verkstað verða að vera í samræmi við áformuð not og tilgreind not skv. gögnum frá framleiðanda hennar.

Fær­an­leg starf­semi

Starfsemi sem eðlis síns vegna er færanleg milli staða til að vinna tímabundið verk á hverjum stað. Notast er við hreyfanlegan búnað sem tengist almennt ekki veitukerfum á staðnum. Um er að ræða starfsemi sem hvorki þarf byggingarleyfi fyrir né er gert ráð fyrir á skipulagi, þó þarf leyfi lóðarhafa hverju sinni og/eða stöðuleyfi, eftir því sem við á.

Föng­un koldí­oxíðs

Ferli þar sem koldíoxíð er fangað, venjulega úr útblæstri iðjuvera og orkuvera en einnig beint úr andrúmslofti, svo að hægt sé að flytja það til geymslu eða endurnýtingar.

Föng­un­ar­stöð

Mannvirki sem hefur þan tilgang að fanga koldíoxíð til geymslu til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda.

Förg­un

Hvers kyns aðgerð sem er ekki endurnýting, jafnvel þótt aðgerðin hafi að auki í för með sér endurheimt efna eða orku.  

Förg­un­ar­stað­ur

Staður þar sem förgun úrgangs fer fram, m.a. urðunarstaðir og brennslustöðvar.

G

Gadda­vír

Tvinnaður galvanhúðaður girðingarvír með göddum.

Gadda­vírs­girð­ing

Með gaddavírsstrengjum, mismunandi mörgum eftir búfjártegundum, sbr. V. kafla reglugerðar nr. 748/2002, um girðingar. Hæð girðingarinnar skal vera að lágmarki 1,10 m. Jarðfastir staurar skulu vera með mest 4 m millibili. Þegar notaðar eru renglur skal mesta bil á milli jarðfastra staura vera 9 m enda sé bil á milli rengla mest 3 m.

Gal­van­is­er­ing

Galvanisering er yfirborðsmeðferð þar sem járn eða stál er húðað með sinki til að vernda það gegn tæringu (ryði).

Gagna­safn (mann­virkja­gögn)

Kerfisbundin skráning upplýsinga um mannvirki og framkvæmdir. Skráning upplýsinga er t.d. nauðsynleg fyrir eftirlit og rannsóknir.

Gagn­vörn (e. penetrat­ing tr­eat­ment)

Gagnvörn eða gagnfúavörn er ferlið við að gagnverja eða gagnfúaverja með gegndreypingu fúavarnarefnis.

Gang­hæð (frí hæð)

Hæð frá framkanti þreps til næsta byggingarhluta fyrir ofan.

Gang­lína

Skilgreind fjarlægð, þ.e. 450 mm frá innra handriði stiga eða tröppu, þar sem hæð og breidd þreps skal mæld.

Gas­ol­ía

Eldsneyti sem tilheyrir eimingarsviði þar sem minna en 65% af rúmmáli eimast við 250°C og þar sem a.m.k. 85% af rúmmáli eimast við 350°C skv. ISO 4305 aðferðinni, sem er jafngild ASTM D86 aðferðinni.

Gám­ur

Staðlaður geymir fyrir vöruflutninga á sjó og landi.

Gegn­dreyp­ing (e. penetrat­ing agent)

Þunnfljótandi vökvi, sem komið er inn í gleypt efni, eins og trjávið, með því að beita þrýstingi eða með því að láta hið gleypa efni liggja í vökvanum. Einnig notað yfir það að gegndreypa.

Gegn­um­gang­andi breið­hlið­ar­kvist­ur

Gegnumgangandi kvistur sem sést aðeins í breiðhliðunum.

Gegn­um­gang­andi kant­kvist­ur

Gegnumgangandi kvistur sem sést á báðum breiðhliðunum og kanti.

Gegn­um­gang­andi kvist­ur

Kvistur í ytra byrði stofnsins, sem gengur í gegnum efnið og er því sem næst jafn stór báðum megin.

Gegn­um­gang­andi þurrk­sprung­ur

Þurrksprungur sem ganga í gegnum efnið frá hlið til hliðar

Gegn­um­streym­is­varma­skipt­ir

Kerfi til framleiðslu á heitu neysluvatni með litlum eða engum geymi.

Gegn­um­sög­un með merg­borði/planka, kant­sag­að

Bolurinn er sagaður upp í nokkrum skurðum, þar sem tveir skurðir skera út mergborð sem inniheldur merginn. Efnið er kantað eftir á.

Gegn­um­sög­un með merg­borði/planka, ókant­sag­að  

Bolurinn er sagaður upp í nokkrum skurðum, þar sem tveir skurðir skera út efni sem inniheldur merginn.

Gegn­um­sög­un um miðju, kant­sag­að

Bolurinn er sagaður upp í nokkrum skurðum þar sem einn skurðurinn er beint í gegnum merginn. Efnið er kantsagað eftir á.

Gegn­um­sög­un um miðju, ókant­sag­að

Bolurinn er sagaður upp í nokkrum skurðum þar sem einn skurðurinn er beint í gegnum merginn.

Gegn­um­vax­inn kringlu-, bjúg­kvist­ur

Kvistur sem er vaxinn í gegnum viðinn og sést bæði á breiðhlið og kanti.

Gegn­um­vax­inn kvist­ur

Kvistur sem er vaxinn í gegnum efnið og sést í báðum breiðhliðum eða köntum.

Gegn­um­vax­inn, klof­inn kvist­ur frá breið­hlið til breið­hlið­ar

Kvistur sem liggur yfir kant frá einni brún til annarrar.

Gegn­um­vax­inn, klof­inn kvist­ur frá kanti til kants

Kvistur sem liggur yfir breiðhlið frá einni brún til annarrar.

Gegn­um­vaxn­ir kvist­ir

Kvistir sem vaxnir eru í gegnum efnið og sjást í báðum breiðhliðum eða köntum og eru næstum jafnstórir báðum megin.

Geisla­skurð­ur/stand­andi ár­hring­ir

Efni sagað þannig að horn milli árhringja og úthliðar verði stærra eða jafnt og 45°.

Geisl­un­ar­stuð­ull

Geislunarstuðull yfirborðsflata er hlutfallið milli geislunar hornrétt á flötinn og tilsvarandi geislunar sem alsvart yfirborð við sömu skilyrði og hitastig hefði. Geislunarstuðullinn er tákn fyrir hlutfallsgeiðslunina til umhverfisins frá yfirborðinu.

Gerð­ar­ein­tak

Safn nothæfisstiga eða -flokka sem eru dæmigerð með tilliti til mikilvægra eiginleika byggingarvöru, sem framleidd er með tiltekinni samsetningu hráefna eða annarra þátta í tilteknu framleiðsluferli.

Gerð­ar­merki (e. type identification)

Nafn, gerðarmerking (type) eða númer sem aðgreinir rafföng framleiðanda.

Ger­etti

Glugga- eða dyrakarmur, þ.e. umgerð í kringum glugga eða hurð (dyrafaldur).

Geymsla koldí­oxíðs í jörðu

Niðurdæling og síðan geymsla koldíoxíðsstrauma í jarðmyndunum neðan jarðar.

Geymslu­geym­ir

Geymslusvæðið, þ.e. jarðmyndanir þess og allt sem getur haft áhrif á öryggi og áreiðanleika geymslu koldíoxíðs á svæðinu.

Geymslu­svæði

Skilgreint svæði innan jarðmyndana sem notað er til geymslu koldíoxíðs auk tilheyrandi búnaðar, hvort sem hann er ofan jarðar eða neðan jarðar.

Geymslu­þurr við­ur

Sagaður viður sem hefur verið ofnþurrkaður í stuttan tíma eftir að hafa verið í geymslu og ástandsjafnaður inniheldur 14-18% raka.

Gild­is­svið laga/reglu­gerða

Afmörkun á því hvað lög og reglugerðir ná yfir.

Girði/glugga­girði

Galvaníseruð blikkþynna sem komið er fyrir allan hringinn utan á timburglugga sem steypa á í útvegg. Hlutverk girðisins er tvíþætt, þ.e. að festa gluggann í steypunni og tryggja vatns- og vindþéttleika samskeyta gluggans við vegg.

Girð­ing­ar úr ýmsu efni

S.s. tré, steinsteypu, stáli, áli, plasti, grjóti og torfi, skurðir með girðingum sem teljast gripheldar að mati búnaðarsambands.

Girð­ing­ar­lína

Bein lína á milli tveggja horna girðingar, horns og enda eða tveggja enda, sé girðingin bein á milli þeirra.

Girð­ing­ar­lykkja

Járnkengur til að festa vír og net við tréstaura.

Girð­ing­ar­stæði

Land sem girðing liggur um og nánasta umhverfi girðingar.

Gisti­skýli

Húsnæði sem er ætlað til svefns, matar og daglegrar dvalar sem úrræði fyrir viðkvæma hópa, þ.m.t. tímabundið húsnæði fyrir heimilislausa, húsnæðisúrræði fyrir fók sem hefur orðið fyrir ofbeldi og húsnæði fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd.

Gisti­stað­ur

Starfsemi sem fellur undir lög um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald.

Gler/rúða

Gler/rúða er ólífrænt byggingarefni sem myndast við bræðslu kísilefna (t.d. sands) og storknar án þess að mynda kristalbyggingu. Í mannvirkjagerð er gler notað sem gegnsætt efni (rúða) í gluggum til að hleypa ljósi inn en jafnframt tryggja veðurvörn og einangrun.

Gler­fals

Fals í ramma, karmi eða vegg til ísetningar glerrúðu. Glerfalsið hefur falsbotn og falshlið.

Gler­fals­listi

Listi til að festa glerrúðu í glerfalsi.

Glerj­un­ar­pakkn­ing

Pakkning sem tryggir þéttingu milli falsbotns/glerfalslista og rúðuflatar.

Gler­l­ist­ar (glerj­un­ar­list­ar)

Glerlistar eru listar sem liggja meðfram brún glers í glugga og halda glerinu föstu í karmi eða ramma.

Glugga­bún­að­ur

Lamir, stormjárn, krækjur, öryggisbúnaður og fleira, á opnanlegum gluggum.

Glugga­karm­ur/karm­ur

Gluggakarmur eða karmur er nafn á timbrinu sem myndar ramma gluggans sem festur er í vegginn og glugginn sjálfur (glerið er fest í).

Glugga­póst­ur/póst­ur

Gluggapóstur eða póstur er lóðréttur eða láréttur burðarbiti innan gluggakarms sem skiptir glugga í tvo eða fleiri hluta. Með einföldum má segja að gluggapóstur sé stoð inni í glugga sem skiptir honum upp og heldur honum stöðugum.

Grá­geit

Mislitun í rysjunni af völdum svepps. Liturinn breytist úr ljósbláu yfir í svart.

Grámi

Grágeit sem hægt er að fjarlægja með heflun. Dýpt minni en 2 mm.

Greini­skáp­ur íbúð­ar

Hugtakið greiniskápur vísar til skáps eða hylkis sem hýsir raflagnabúnað til að dreifa rafmagni frá inntaki í einstakar rafgreinar (t.d. rásir eða hluta byggingar). Greinaskápur er einnig kallaður rafdreifiskápur eða töfluskápur.

Ef þörf þykir er leyfilegt að notaður sé einn greiniskápur í íbúð. Þetta á einungis við um stórar íbúðir þar sem hagræðing í lögnum næst með því að nota greiniskáp.

Greini­skáp­ur sam­eign­ar

Tengiskápur sem er staðsettur milli húskassa og séreignar eða annars afmarkaðs svæðis í bggingu þar sem fjarskiptalögn er greind í tvær eða fleiri greinar.

Grein­stokk­ur

Loftstokkur frá aðalstokk að tengistokkum.

Grennd­ar­stöð/grennd­ar­gám­ur

Ómannaður staður í nærumhverfi íbúa þar sem eru ílát undir flokkaðan úrgang til endurnýtingar, svo sem pappa, pappír, plast, gler, málma, textíl og skilagjaldsskyldar umbúðir.

Grisj­un

Grisjun er framkvæmd sem felur í sér að fella (fjarlægja) einstök tré í skógi áður en þau hafa náð fullum aldri, með það að markmiði m.a. að bæta vaxtarskilyrði þeirra trjáa sem eftir standa.

Gróð­ur­húsa­á­hrif

Það að lofttegundir í gufuhvolfinu endurkasta sólargeislum til jarðar og skapa þar meiri hita en ella.

Gróð­ur­húsa­loft­teg­und­ir

Lofttegundir sem valda gróðurhúsaáhrifum (m.a. koldíoxíð, vatnsgufa, metan, óson, köfnunarefnisdíoxíð, flúoríð).

Ákveðnar lofttegundir í andrúmslofti jarðar safna í sig varmageislun frá jörðinni og valda áhrifum sem virka eins og gróðurhús – hitinn safnast upp í andrúmsloftinu og veldur því að það hitnar. Þessar lofttegundir eru þess vegna stundum kallaðar gróðurhúsalofttegundir. Þær eru til dæmis vatnsgufa (H2O), koldíoxíð (CO2), metan (CH4), óson (O3), glaðloft (N2O), brennisteinshexaflúoríð (SF6) og ýmis halógenkolefni.
Gróðurhúsalofttegundirnar eru aðeins lítill hluti lofthjúpsins, eða um 1%. Köfnunarefni (N2) og súrefni (O2) mynda samanlagt 99% lofthjúpsins og gleypa ekki varmageislun frá jörðu.

Hlýnun jarðar stafar að lang mestu leyti frá losun koldíoxíðs við brennslu á jarðefnaeldsneytum á borð við olíu, kol og gas. Hérlendis er nær öll raforka og húshitun hins vegar unnin með endurnýjanlegum orkugjöfum á borð við vatnsafl og jarðvarma.

Gróf­hreins­un skólps

Hreinsun fastra hluta úr fráveituvatni með rist, síu eða öðrum búnaði til að koma í veg fyrir sjónmengun.

Grunn­kerfi

Samgöngur og veitur, svo sem vatnsveita, hitaveita, rafveita, fjarskipti og fráveita.

Grunn­kröf­ur

Kröfur sem gerðar eru til manvnirka ogskilgreindar eru í viðauka við lög, nr. 160/2010, um mannvirki.

Grunn­skrið

Það skrið sem verður í steypunni þegar rakaskipti við umhverfið eru hindruð og hitastigi haldið óbreyttu (e. Basic creep).

Grunn­teikn­ing

Teikning sem sýnir grunnflöt mannvirkis eða hluta þess, þ.e. skipulag, stærðir rýma og veggja og einstakra verkhluta í láréttu sniði (yfirleitt séð ofan frá).

Grunn­ur

Málning, þ.e. grunnmálning, eða inndreyping, sem borin er á flöt í fyrstum umferð(um) eða grunnumferð(um) kerfis yfirborðsefna, og er ekki ætlað að standa (til langframa) sem lokaumferð, þ.e. án þess að yfir leggist annað efni eins og t.d. málning, kítti eða lím. 

Grunn­ur (pri­mer)

Lag sem eykur viðloðun undirlags fyrir (gúmmí) kvoðu (einnig kallað dúkur í dós).

Grunn­ur blað­kvist­ur

Blaðkvistur sem sést aðeins á merghliðinni, liggur út frá merg og endar við rysju.

Grunn­ur horn­kvist­ur

Hornkvistur sem sést aðeins á merghlið og nær yfir 7 mm eða minna í kanti. Liggur út frá merg þétt við flöt.

Grunn­ur, grunn­máln­ing og und­ir­máln­ing

Málning eða inndreyping, eins og við á, sem ekki er ætlað að standa sem lokameðferð á eða í yfirborði hluta án þess að yfir leggist annað efni eins og t.d. málning, kítti eða lím.

Grunn­ur mann­virk­is

Undirstaða mannvirkis sem flytur álag niður í jarðveg og tryggir stöðugleika.

Grunn­vatn

Vatn, kalt eða heitt, sem er neðan jarðar í samfelldu lagi, kyrrstætt eða rennandi, og fyllir að jafnaði allt samtengt holrúm í viðkomandi jarðlagi.

Grunn­þekju­flöt­ur

Landsvæði sem byggingin þekur við jarðvegsyfirborð.

Græn orka

Orka, sem unnin er úr endurnýjanlegum orkugjöfum, er oft kölluð græn orka því hún er umhverfisvæn. Jarðvarmi og vatnsafl, vind- og sólarorka er umhverfisvæn orka – hún felur ekki, eða að mjög takmörkuðu leyti, í sér losun koltvísýrings og mengun umhverfisins. Orkan er endurnýjanleg sem þýðir að orkulindin endurnýjar sig stöðugt þegar tekið er af henni, ólíkt orku sem unnin er úr jarðefnaeldsneyti eins og kolum og olíu.

Unnið er að því á heimsvísu að auka hlut grænnar orku á kostnað jarðefnaeldsneytis til að koma í veg fyrir of mikla hlýnun jarðar. Á Íslandi er eingöngu framleidd græn orka og græn orka meirihluti allrar orku sem notuð er.

Gufu­hleypni

Lýsir eiginleika efnisins til að sleppa vatnsgufu í gegnum sig vegna mismunaþrýstings vatnsgufu í efninu (n. vanndamppermeabilitet)

Gufu­hleypni efn­islags

Hæfileiki ákveðins efnislags til að sleppa vatnsgufu í gegnum efnislagið við mismunandi gufuþrýsting sitt hvoru megin við efnislagið. 

Gufu­mót­staða

Mótstaða efnislagsins geg gegnumflæði vatnsgufu vegna mismunar í gufuþrýstingi yfir efnislagið. Um er að ræða stærð sem er skilgreind sem gufuhleypni lofts deild í gufuhleypni raunverulega efnisins (einingalaus stærð). Gufumótstöðugildi (Mý) Gufuhleypni efnis deilt með gufuhleypni lofts sem við 23°C og 1 loftþyngdarþrýsting er 195x10-12 [kg/(m*s*Pa)].

Gufu­op­ið

Yfirborðsefni sem ekki hindrar um of (þ.e. ekki svo að skaði hljótist af) þá útgufun vatns úr steini, sem að jafnaði er fyrir hendi eða þörf er fyrir í utanverðum veggjum húsa á Íslandi.

Gufu­þétt yf­ir­borðs­efni

Hleypir vatnsgufu og öðrum lofttegundum tiltölulega lítt í gegnum sig.

Gæða­á­ætl­un

Skjal þar sem tilgreint er hvaða verklagsreglum og tengdum aðföngum skuli beitt af hverjum og hvenær við tiltekið verkefni, framleiðslu, ferli eða samning.

Gæða­mark­mið

Mörk tiltekinnar mengunar í umhverfi (lofti, vatni, jarðvegi, seti eða lífverum) og/eða lýsing á ástandi sem ákveðið er að gilda eigi fyrir svæði til þess að enn minni hætta sé á að áhrifa mengunar gæti en stefnt er að með umhverfismörkum og til að styðja tiltekna norkun umhverfisins og/eða viðhalda henni til lengri tíma.

Gæða­kerfi

Gæðakerfi er skipulagt stjórnkerfi sem samanstendur af stefnu, ferlum, verklagsreglum og ábyrgðarskiptingu sem ætlað er að tryggja að starfsemi skili stöðugt vörum og þjónustu sem uppfylla kröfur og stuðla að stöðugum umbótum.

Gælu­dýr

Hvert það lifandi dýr sem haldið er til afþreyingar, sbr. reglugerð um velferð gæludýra.

Götu­frá­ræsi

Sá hluti fráræsis frá húsi og/eða lóð, sem liggur út í götu.

Götu­hol­ræsi

Holræsi í eigu sveitarfélags, venjulega í eða við götu. Fráræsi frá húsum og lóðum ásamt niðurfallsræsum götu er tengd við götuholræsi.

H

H1H2K

Timbur sem hefur verið heflað á einni hlið og tveimur köntum.

Hand­laug

Vaskur með rennandi vatni sem ætlaður er til handþvotta.

Hand­listi

Grip á efsta hluta handriðs eða hann er festur á vegg í samsvarandi hæð. 

Hand­slökkvi­tæki  

Laus slökkvitæki undir 20 kg, ýmist léttvatns- eða dufttæki.

Harð­við­ar­staur­ar

Girðingarstaurar úr harðviði sem hafa nægilegt rafleiðniviðnám til að ekki þurfi einangrun á vírafestingar.

Harka

Harka viðarins við punktálag.

Haug­gas

Allar gastegundir sem myndast við niðurbrot úrgangs á urðunarstað.

Há­bland­að stál

Í háblandað stál er blandað vissum málmum til að fá fram ákveðna eiginleika. Algengt er að nota frekar mikið af krómi og nikkeli. Stál með meira en 12,5% króm er kallað ryðfrítt stál. Sú málmblanda sem algengt er að nota inniheldur 18% króm og 8% nikkel (18/8-stál). Blandan hefur EN-skráningu 1.4301, en áður AISI 304.

Há­hýsi

Háhýsi telst vera hvert það mannvirki sem er hærra en 8 hæðir eða hærra en 23 m mælt frá meðalhæð jarðvegs umhverfis húsið.

Hálf­dauð­ur kvist­ur/vaxt­ar­kvist­ur

Kvistur sem er fastvaxinn viðnum minna en 75 % af ummálinu.

Hálf­kringlu­kvist­ur

Kvistur þar sem hlutföll milli stærsta og minnsta þvermáls er í mesta lagi 1,5.

Há­marks­galli

Efni má hafa einn hámarksgalla, sem er stærsti leyfilegi galli fyrir þann flokk sem það er flokkað í.

Há­marks­hljóð­stig

Hljóðstig í dB(A) sem er hæsta hljóðstig sem mælist á mælitímanum þegar hljóðmælir er stilltur á staðlaða tímastillingu "F" eða "FAST" (ein sekúnda) og getur verið lægra en hæsti toppur sbr. lið e undir skilgreiningu á hávaðavísi.

Hár­pípu­kraft­ur (e. Capill­ary tran­sport)

Flutningur raka í fljótandi formi í efni vegna uppsogshæfni efnis.

Há­styrks stál

Hástyrks stál er seighert lágblandað (míkróblandað) stál sem hefur fengið hitameðhöndlun og völsun.

Há­vaða­flokk­ar

Flokkar krana eftur eiginleikum þeirra í sambandi við hávaðamyndun.

Há­vaða­vís­ir

Vísir til að lýsa hávaða, notaður til að meta neikvæð áhrif hávaða.

Há­vaði

Óæskileg eða skaðleg hljóð sem stafa frá athöfnum fólks, sem og frá flutningum, umferð ökutækja og flugvéla og hvers kyns atvinnustarfsemi.

Hefð­bund­in jarð­ol­ía

Allt hráefni í hreinsunarstöð sem sýnir API-efnisþyngd sem er yfir 10 stigum þar sem það er tekið á upprunastað, eins og það er mælt með prófunaraðferð ASTM D287, og fellur ekki undir skilgreininguna undir SN-númeri 2714 eins og fram kemur í reglugerð (EBE) nr. 2658/87.

Hef­ill

Handverkfæri sem er notað til að taka þunnt lag af efni (oftast tré). Markmiðið er að slétta, jafna eða móta yfirborðið.

Hefl­un

Úthlið sem þarf ekki að vera alveg slétt. Mælanleg högg og hefilför eru leyfileg. Með mælanlegum hefilförum er átt við að hefilförin megi vera í mesta lagi 4,0 mm.

Heild­ar­leiðnitap

Heildarleiðnitap eru hönnunarforsendur fyrir leiðnitap sem hægt er að reikna út frá kröfum um varmaleiðnitölur sem settar eru í byggingarreglugerð.

Heild­ar­lögn (e. chann­el)

Lögn frá virkum búnaði í skáp að notendabúnaði, þ.e.a.s. með tengisnúru og skotti.

Heild­ar­mynd

Sýnir smíðisgripinn fullbúinn og samsettan. Húsgögn eru sýnd á frammynd og hliðarmynd og ef þurfa þykir á ofanmynd, innan frá séð, á grunnmynd og í sneiðingum í heppilegum mælikvarða.

Heild­ar­orku­tap

Heildarorkutap er mesta árlega orkuþörf sem er leyfileg skv. byggingarreglugerð (í Danmörku en samsvarandi ákvæði er ekki að finna í íslensku reglugerðinni).

Heild­ar­skoð­un

Skoðun á öllum raflögnum og rafbúnaði virkis.

Heild­ar­þekju­flöt­ur

Afmarkast af öllum ystu brúnum byggingar. Eftirfarandi byggingarhlutar skulu þó ekki taldir með: byggingarhlutar neðan jarðvegsyfirborðs, utanáliggjandi léttir stigar, skábrautir, skyggni, þakbrúnir er ná út yfir útvegg, ljósabúnaður o.þ.h.

Heild­ar­þrýst­ing­ur

Summa stöðuþrýstings og rennslisþrýstings. Rennslisþrýstingurinn er 0 þegar ekkert rennsli er og þá er heildarþrýstingurinn jafn stöðuþrýstingi.

Heiltimb­ur

Sagað timbur þar sem þversniðið er meira en 70x70 mm og önnur breiðhliðin ekki meira en 1/3 stærri en kanturinn og mergurinn sé sem næst miðju.

Heil­við­ur

Timbur sagað þannig að þversniðið er stærra en 70x70 mm eða að stærri hliðin er ekki meira en 1/3 stærri en minni hliðin. Mergur á að vera því sem næst fyrir miðju.

Heima­gátt (e. res­idental gateway)

Heimagáttin sér um margvíslega þjónustu fyrir heimanetið og gæti vegur hennar vaxið með tímanum. Dæmigerðar aðgerðir heimagátta nútímans eru beining strauma, eldveggur, prentaragreining, þráðlaus netgátt (WiFi), VoIP biðlari, ATA (Analogue Telephone Adapter) o.fl. Heimagáttir framtíðar eru líklegar til að tengja diskastæður við netið auk fleiri aðgerða.

Heima­jarð­gerð

Jarðgerð úr lífúrgangi sem er aðskilinn og endurunninn á upprunastað, framkvæmd af þeim sem framleiða hann. Undanskilin er jarðgerð úr lífúrgangi sem á sér ekki stað við heimili fólks, s.s. í atvinnustarfsemi.

Heima­net

Tölvunet heimilis sem nýtt er til margmiðlunar og fjarskipta.

Heim­ili og stofn­an­ir fyr­ir börn og ung­linga

Vistheimili, meðferðarheimili, hjálparstöðvar, neyðarathvörfm sumardvalarheimili og önnur heimili sem taka sex eða fleiri börn til uppeldis eða umönnunar til lengri eða skemmri tíma.

Heim­il­is­úr­gang­ur (sorp)

Úrgangur frá heimilum, t.d. matarleifar, pappír, plast, garðaúrgangur, gler, timbur, málmar og sams konar leifar frá rekstraraðilum o.þ.h. Úrgangur sem flokkast sem:

Heim­lagn­ir

Lagnir til og frá húsi svo sem raflögn, boðlagnir, lagnir fyrir heitt og kalt vatn og fráveitulagnir.

Heita­vatns­geym­ir

Geymir þar sem upphitað vatn er geymt til seinni nota.

Hemil­efni

Íblöndunarefni, sem seinkar hörðnun steinsteypu.

Hengsla­glugg­ar

Gluggar sem opnast út eða inn og eru í römmum sem snúast um ás við karmstykki.

Hent­ug­ar jarð­mynd­an­ir til geymslu

Jarðmyndanir sem hafa eiginleika sem stuðla að öruggri og áreiðanlegri geymslu koldíoxíðs neðan jarðar.

Her­berg­is­hæð

Hæð frá gólfi til lofts íbúðar.

Herð­ir og hvati

Eiga stundum við um þátt efnis, strangt tekið þegar þátturinn er nauðsynlegur tli þess að bindiefnið þorni eða harðni eðlilega.

Hillu­efni

Hilluefni er byggingarefni (oftast spónaplata eða timburafurð) sem notað er til að mynda sjálfa hilluna eða hilluflötinn í hillukerfi eða innréttingu.

Hindr­un­ar­laus um­ferð­ar­breidd

Minnsta breidd umferðarleiðar að teknu tilliti til þrenginga, s.s. vegna falslista, opnunarbúnaðar, takmarkaðrar opnunar hurða eða annarra þrenginga umferðarleiða.

Hita­þráð­ur

Til að halda inntaki frostfríu.

Hjálp­ar­lína

Lína notuð  til að staðsetja væntanlega byggingu og til að gæta samræmis byggingar eða byggingarhluta.

Hjám­iðju­vöxt­ur (þrýsti­við­ur)

Verður til vegna breytinga á uppbyggingu trésins vegna einhliða álags. Viðurinn er oftast dekkri og harðari em eðlilegur viður og hefur mun meiri lengdarrýrnun.

Hjá­virk­ur bún­að­ur (e. passi­ve equip­ment)

Búnaður sem þarfnast ekki utanaððkomandi aflfæðingar.

Hjól­sög

Hjólsög er vélknúin sög þar sem sagað er með hringlaga sagarblaði (disk með tönnum) sem snýst hratt og sker efni.

Hjól­sög­un

Áferð úthliðar sem verður til við sögun með hjólsög.

Hjúp­ur bygg­ing­ar

Hjúpur byggingar eru þeir fletir sem afmarka þann hluta byggingar sem tilheyrir lokunarflokki A. 

Hlaup­mát­un

Rúm samskeyti eiga alltaf að vera með frígangi, bili, burtséð frá því hver frávikin eru á nót og tappa.

Hleðslu­stöð

Hleðslustöð þar sem mögulegt er að yfirfæra raforku á rafknúið ökutæki með afli sem er meira en 22 kW.

Hlið

Rof á girðingu til að hleypa umferð í gegn.

Hlið­ar­bil

Fjarlægð milli glerrúðuplans og glerfalslista eða glerfals eftir að rúðan hefur verið sett í.

Hlið­ar­borð

Efni sem við sögun kemur úr ytrihluta bolsins, fyrir utan miðjuhluta.

Hlið­grind

Grind til að loka hliði.

Hliðr­að fals

Aðferð til ísetningar á gluggum í útvegg. Þegar einangrað er að utan verða áhrif línukuldabrúa minni eftir því sem glugginn er staðsettur utar í veggnum.

Hlífð­ar­gler

Gler sem hlífir gegn skemmdarverkum, innbrotum, byssukúlum, sprengingum, rafsegulbylgjum, röntgengeislum, eldi og útfjólublárri geislun.

Hljóð

Þrýstingssveifla í fjaðrandi efni.

Hljóð­gjafi ut­an­húss

Hljóðgjafi sem ekki er óaðskiljanlegur hluti byggingar, svo sem vegaumferð, flugvél, iðnaðarstarfsemi o.þ.h. ásamt stofnhljóðum frá jarðgöngum og undirgögnum fyrir faratæki.

Hljóðísogs­flöt­ur

Mismunandi yfirborðsfletir í tilteknu rými hafa hver sinn hljóðísogsstuðul.

Hljóðísogs­stuð­ull

Stuðull sem skilgreinir í hvaða mæli efni sogar í sig hljóð og er tilgreint sem tala milli 0 og 1.

Hljóð­stig

Mælikvarði á hljóðstyrk, oftast mælt í desíbelum með svonefndri A - síu sem líkir eftir næmi eyrans. Hljóðstigið er þá táknað LA og mælieiningin er dB(A).

Hluta­sneið­ing­ar

Sú tegund teikninga sem trésmíðir nota mest. Til að fá heildaryfirsýn yfir smíðisgripinn er heildarmynd af hlutnum á teikningunni í litlum mælikvarða þar sem sneiðingarnar eru merktar inn. Hlutasneiðingar eru þannig gerðar að aðeins þeir hlutir sem mestu máli skipta eru sýnir en öðrum sleppt. Þetta þarf að hafa í huga þegar teikningar af hlutasneiðingum eru skoðaðar.

Hluta­sneið­mynd­ir

Teikningar þar sem sýndar eru sneiðingar af mikilvægustu hlutum smíðisgripsins.

Hluta­teikn­ing­ar

Á hlutateikningum er aðeins einstakur hluti smíðisgrips sýndur frá tveimur hliðum, stundum þremur ef þörf er á, t.d. sneiðingar. Teikningar af hluta smíðisgrips eru oft grundvöllur fyrir raðsmíði.

Hluta­upp­drátt­ur

Uppdráttur þar sem lýst er sérstaklega ákveðnum hluta byggingar, s.s. stiga eða lyftu.

Hlut­falls­raki lofts  

Rakamagn í lofti sem hlutfall af mettunarraka loftsins fyrir það hitastig sem loftið hefur, oftast gefið í %HR (hlutfallsraki, e. RH = relative humidity).

Hluti heim­æð­ar

Heimæð er lögn sem liggur frá götulögn (dreifikerfi) eða tengipunkti og inn fyrir húsvegg eða í tengiskáp, til og með inntaksloka. Hluti heimæðar er utan lóðarmarka skv. DS 439.

Holl­ustu­hætt­ir og meng­un­ar­varn­ir

Hollustuvernd, mengunarvarnareftirlit, vöktun, tengdar rannsóknir og fræðsla um þessi mál.

Holl­ustu­vernd

Tekur til eftirlits með meðferð, notkun og merkingum efna í starfsleyfis- eða skráningarskyldri starfsemi, húsnæði, öðrum vistarverum og umhverfi þeirra og öryggisþáttum þeim tengdum. Einnig tekur hún til sóttvarna og fræðslu í þessum efnum.

Horn­kvista­sam­loka

Tveir hornkvistir, sem ganga út frá sama punkti.

Horn­kvist­ur

Kvistur sem er skorinn í lengdarstefnu sína á breiðhlið og breikkar út til kantsins. Á breiðhliðinni er hlutfallið á milli minnsta og mesta þvermáls stærra en 4.

Horn­kvist­ur

Kantkvistur skorinn þannig að hlutfallið milli stærsta og minnsta þvermáls verður meira en 4 á breiðhlið.

Horn­kvist­ur á leið út

Kvistur sem er skorinn á lengdarstefnu sína á breiðhliðinni (merghliðinni) og breikkar út til kantsins og er í brún merghliðar.

Horn­mark

Raunveruleg staðsetning í landi þar sem tvö eða fleiri eignamörk mætast. Hornmark getur verið kennileiti, landamerkjavarða eða annað sem hefðir og lög skilgreindu áður eða uppmæld staðsetning með hnitum.

Horn­stólpi (horn­staur)

Sterkur stólpi í horni girðingar.

hPa

Hektópaskal (fleirtala: hektópasköl). Loftþrýstingur er mældur í hektópaskölum. 1 hPa jafngildir 1 millibari.

HR

Hlutfallsraki lofts. Rakamagn í lofti sem hlutfall af mettunarraka loftsins fyrir það hitastig sem loftið hefur, oftast gefið í %HR (hlutfallsraki, e. Rh = relative humidity).

Hreins­un skólps

Skiptist í 4 hluta: Eins þreps hreinsun, gólfhreinsun, tveggja þrepa  hreinsun og viðunandi hreinsun.

Hring­bark­arkvist­ur

Kvistur þar sem minnst 25% af ummáli kvistsins er umvafið berki (NT).

Hringsprunga

Sprunga sem fylgir árhringnum.

Hringsprung­ur

Með hringsprungum er átt við að trefjar viðarins séu aðskildar eftir árhringjum.

Hung­ur­við­ur

Tré sem hefur vaxið við léleg vaxtarskilyrði, t.d. mjög norðarlega, hefur mjóa árhringi eða er jafnvel án haustviðar að hluta.

Hurða­bún­að­ur

Lamir, skrár, læsingar, bréfalúgur og fleira.

Hurða­lok­ari

Viðurkenndur búnaður sem er festur á hurð, hlera eða opnanlegan gluggasem kemur þeim sjálfvirkt í lokaða stöðu.

Húsa­geym­ir

Olíugeymir sem er tengdur inn í hús eða verksmiðju og olían er ekki nýtt fyrir farartæki.

Húsa­könn­un

Upplýsingar um byggð sem fyrir er og mat á varðveislugildi svipmóts byggðar og einstakra bygginga, þar sem m.a. er skoðað byggingar- og menningarsögulegt samhengi.

Húsa­skólp

Skólp frá íbúðarhúsnæði og þjónustustarfsemi sem einkum á rætur að rekja til efnaskipta mannslíkamans og heimilisstarfa.

Hús­gagna­þurr við­ur

Viður sem hefur verið ofnþurrkaður í 8 ± 2% raka svo hægt sé að nota hann í húsgögn sem eru í upphituðum herbergjum með sæmilega jöfnu innirakastigi.

Húskassi

Kassi sem staðsettur er við inntak heimtauga eða annarra fjarskiptastrengja sem tengja áskrifendur í ákveðinni byggingu við fjarskiptanet símafélags og þar sem tenging á sér stað milli fjarskiptanets símafélags og innnanhússlagna. Í smærri byggingum er húskassi einnig notaður sem inntakskassi.

Hús­næði sem ætl­ar er til bú­setu eða dval­ar

Híbýli eða íbúðarhúsnæði, frístundahús, gististaðir, starfsmannabúðir, starfsmannabústaðir og annað sambærilegt húsnæði, svo sem gistiskýli eða tímabundið húsnæði fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd.

Hús­þurrt timb­ur

Húsþurrt timbur er timbur sem hefur verið þurrkað þannig að rakainnihald þess svarar til rakaaðstæðna í upphituðu húsnæði og er því tilbúið til notkunar innanhúss án þess að taka verulegum breytingum.

Hverfi­glugg­ar

Gluggar í römmum sem snúast um láréttan eða lóðréttan ás, sem er ekki við karmstykki.

Hverf­is­skipu­lag

Tegund deiliskipulags fyrir þegar byggð hverfi þar sem vikið er frá kröfum sem gerðar eru um framsetningu deiliskipulags fyrir nýja byggð.

Hverf­is­vernd

Ákvæði í svæðis-, aðal- eða deiliskipulagi um verndun sérkenna eldri byggðar, annarra menningarsögulegra minja eða náttúruminja.

Hviða

Vindur sem skellur yfir en stendur stutt.

Hvörfn­un­arrýrn­un  

Sú rýrnun sem á sér stað í steypunni vegna hvörfunar vatns og sements

Hy­brid polymer kítti

Sveigjanlegt og sterkt með góða viðloðun við flest efni, steypu, timbur, málm o.fl. Hybrid polimer efni eru umhverfisvænni kostur því þau innihalda ekki sömu skaðlegu efnin og pólýúreþan.

Hæð þreps

Hæð tröppu- eða stigaþreps (h), mæld í ganglínu. Mælt skal frá yfirborði neðra þreps að yfirborði efra þreps. Hæð þreps mæld með þessum hætti er nefnd uppstig.

Hæð­ir

Hæð stiga er fjarlægðin frá gólffleti til næsta gólfflatar (salarhæð).

Hæfi­legt vatns­magn

Það vatnsmagn sem er nægjanlegt til að tryggja hannaða virkni við töppunarstað.

Hæfi­legt vatns­rennsli

Það vatnsrennsli sem er nægjanlegt til að tryggja hannað vatnsrennsli við töppunarstað.

Hæsti hljóð­topp­ur

Hæsti hljóðtoppur (sekúndubrot) á mælitímanum skv. C-síu.

Hæsti þrýst­ing­ur

Mesti þrýstingur í götulögninni auk 200 kPa fyrir þrýstihögg.

Hættu­legt hita­stig

Það hitastig sem vatninu er ætlað að hafa til að tryggja hannaða virkni.

Högg­hljóð­ein­angr­un

Högghljóðeinangrun milli tveggja rýma ræður hve mikið berst á milli þeirra af gönguhljóði, hljóði frá hlutum sem dregnir eru eftir gólfi eða detta í gólfið o.s.frv. Mælikvarði á þetta er svokallað högghljóðstig sem mælt er í dB.

Hönn­un­ar­gildi fyr­ir varma­leiðni og varma­mót­stöðu (ein­angr­un)

Gildi fyrir varmaleiðni byggingarefnis eða byggingarvöru eða varmamótstöðu (einangrun) við ákveðin skilyrði, sem álitin eru einkennandi fyrir varmaeiginleika efnisins eða vörunnar, þegar hún er notuð í byggingarhluta.

Hönn­un­ar­stjóri

Hönnuður aðaluppdrátta eða sá sem eigandi mannvirkis ræður til að bera ábyrgð á samræmingu hönnunargagna, sbr. lög, nr. 160/2010, um mannvirki.

I-Í

Iðju­ver/stór­iðja

Virki, háspennt og/eða lágpsennt, þar sem aðflutt raforka kemur á háspennu inn í veituna, eða er framleidd í eigin aflstöð á athafnasvæðinu eða hvort tveggja.

Iðn­að­ar­skólp

Skólp frá iðnaðarstarfsemi, bæði frá vinnustöðum (þar með kælivatn og skolvatn) og frá bækistöðvum starfsliðs.

Inn­an­hússlagn­ir

Hvers konar lagnir innanhúss þ.m.t. strengir, rör, stokkar, kapalstigar, kapalbakkar, húskassar, greinikassar og tenglar fyrir almenna fjarskiptaþjónustu þ.m.t. hljóð- og sjónvarp.

Inn­blást­urstæki

Loftop með rist eða loftdreifari til að blása inn lofti.

Inn­byrð­is af­staða á milli kvista

Gagnkvæm hópun greinanna.

Inn­dreyp­ing

Fljótandi efni, sem gengur inn í og mettar gleypið efni (undirlag) í yfirborðinu án þess að mynda á yfirborðinu samfellda húð (filmu), sem er greinilega sýnileg berum augum.

Inn­flytj­andi

Einstaklingur eða lögaðili með staðfestu innan Evrópusambandsins sem setur byggingarvöru frá þriðja landi á markað Evrópusambandsins.

Inn­gangs­dyr/úti­dyr

Allar dyr í aðkomuleiðum að byggingum, þ.m.t. svala- og garðdyr.

Inni­vist

Hitastig, rakastig og lofthraði innanhúss með tilliti til mannvistar eða annarrar notkunar á húsnæðinu.

Inn­köll­un

Hvers konar ráðstöfun sem miðar að því að byggingarvöru, sem þegar er aðgengileg endanlegum notanda, sé skilað til baka.

Inn­leka­vatn

Vatn sem sígur neðanjarðar inn í óþéttar fráveituleiðslur.

Innri ör­ygg­is­stjórn­un

Skilgreint eftirlitskerfi til að tryggja að kröfum um gæði vinnu og öryggi búnaðar, sem gerðar eru í samræmi við lög og reglugerðir, sé fullnægt.

Innri ör­ygg­is­stjórn­un­ar­kerfi

Kerfisbundnar ráðstafanir sem tryggja að starfsemi sé samkvæmt öryggiskröfum laga og reglugerða og sönnur eru færðar á með skráningu.

Inn­stig

Lárétt fjarlægð frá þrepbrún að næstu þrepbrún.

Inn­tak

Staður þar sem strengur í almennu fjarskiptaneti er tekinn inn í byggingu.

Inn­takskassi

Endastaður strengs frá þjónustuveitanda, eftir inntakskassa taka við innanhúslagnir í eigu íbúðareiganda. Inntakskassi og húskassi eru oft sameinaðir í einn kassa í smærri byggingum.

Inn­taksloki - tengigrind­ur

Inntakslokinn, sem alltaf er hluti af kerfi viðkomandi veitu, lokar fyrir allt vatn að húsinu. Hann á því að vera aðgengilegur og vel merktur.

Inn­taksloki ut­an­húss - kalt vatn

Þrívegaloki, með honum er hægt að loka fyrir kalda vatnið utanhúss, um leið opnast fyrir tæmingu út í svelg eða jarðvatnslögn.

Inn­taks­rými

Rými þar sem stofnleiðslur fyrir heitt og kalt vatn, rafmagn, síma og rafrænar gagnaveitur tengjast byggingu.

Íauk­ar

Efni sem blandað er í steypu til að bæta tiltekna efniseiginleika hennar eða fá fram sérstaka eiginleika. Má þar sem dæmi nefna kísilryk, slagg, flugösku, malað líparít, malað kalk, litarefni o.fl

Íblönd­un­ar­efni

Sérstökum íblendiefnum er yfirleitt blandað í steinsteypu til að hafa áhrif á hegðun hennar og eiginleika hvort sem er í fersku eða hörðnuðu ástandi. Má þar nefna vatnsspara, flotefni, ofurflotefni (e. superplasticisers), loftblendi, rýrnunarvara og þykkingarefni svo eitthvað sé nefnt. Ef fleiri en eitt íblendiefni eru notuð saman í steypublöndu þarf að rannsaka sérstaklega áhrif þeirra hvers á annað.

Íbúð­ar­her­bergi

Herbergi innan íbúða sem notað er til daglegrar dvalar fyrir fólk, þ.e. svefnherbergi og stofur.

Íbúð­ar­hús­næði

Varanlegt húsnæði sem ætlað er til svefns, matar og daglegrar dvalar þeirra sem þar búa.

Íbúð­ar­svæði

Svæði þar sem fyrst og fremst er gert ráð fyrir íbúðarhúsnæði. Þar kann þó einnig að vera gert ráð fyrir starfsemi sem eðlilegt er að þar sé til þjónustu við íbúa viðkomandi hverfis, s.s. verslunum, hreinlegum iðnaði, handiðnaðarfyrirtækjum, þjónustustarfsemi og leiksvæðum, eða annarri starfsemi sem hvorki verður ætlað að muni valda óþægindum vegna lyktar, hávaða eða óþrifnaðar né dragi að sér óeðlilega mikla umferð.

Íhlut­ir og und­ir­ein­ing­ar

Hlutir sem ætlunin er að setja í vörur sem tengjast orkunotkun, en eru ekki settir á markað og/eða teknir í notkun sem stakir hlutir fyrir notendur eða ekki er unnt að meta sérstaklega að því er varðar vistvænleika.

Ístreymi

Andhverfa útstreymis. Íverusvæði Svæði þar sem fólk hefst við og er innan 1,8 m frá gólfi og ekki nær gluggavegg en 0,6 m.

Íþrótta­hús/íþrótta­mið­stöð

Íþróttamannvirki þar sem fram fer skipulögð íþróttastarfsemi ásamt annarri starfsemi eftir atvikum og sem almenningur hefur aðgang að.

J

Jafn­gild­is loft­lags­þykkt/Sd-gildi

Sú stærð sem segir hvaða þykkt kyrrstæðs loftslags þarf að vera til að gefa sömu gufumótstöðu og efnislagið.

Jafn­gild­is­hljóð­stig

Vegið meðaltalshljóðstig, táknað Leq, sem samsvarar sömu hljóðorku á mælitímanum og hinn raunverulegi breytilegi hávaði. Ef jafngildishljóðstigið er mælt í dB(A), er það táknað LAeq.

Jafn­væg­is­raki

Þegar efni hefur náð rakajafnvægi miðað við umhverfi sitt gefur það hvorki frá sér raka né tekur hann til sín, rakaástand er stöðugt. Rakastig efna er breytilegt eftir gerð þeirra og eiginleikum.

Jarð­efna­elds­neyti

Jarðefnaeldsneyti er orkugjafi sem unninn er úr jarðlögum, t.d. bensín, olía, gas og kol. Jarðefnaeldsneyti er takmörkuð auðlind, því jarðlögin endurnýjast ekki. Þessar auðlindir fara því þverrandi með hverjum deginum. Notkun jarðefnaeldsneytis veldur mikilli losun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið. Allt jarðefnaeldsneyti sem notað er á Íslandi er flutt inn.

Jarð­fræði­leg fjöl­breytni

Breytileiki jarðfræðilegra fyrirbæra, jarðvegs og landmótunar, ferla og myndana. Hugtakið tekur til bergs, steinda, landforma, setlaga og jarðvegs ásamt þeim náttúrulegu ferlum sem mynda og móta þessa þætti.

Jarð­leið­ari

Leiðari sem tengir búnað við jarðtengiskinnu.

Jarð­skaut

Jarðtenging er sérstaklega útbúin í jörð fyrir fjarskiptalagnir. Jarðskaut Búnaður í jörðu sem tengist spennugjafa til að ná jarðtengingu. Jarðtengiskinna Sjá aðaljarðtengiskinna.

K

Kamb­stál/bend­istál/steypu­styrkt­ar­stál

Kambstál er stálstöng (járn) með riffluðu yfirborði sem er notuð til að styrkja steinsteypu. Rifflurnar (kambarnir) auka viðloðun milli stáls og steypu þannig að burðarvirkið verður sterkara og þolir tog- og beygjuálag betur. Á markaði er hægt að fá kambstál sem hefur endaþvermálið 8 mm, 10 mm, 12 mm, 16 mm, 20 mm, 25 mm og 32 mm.

Kant­beygja

Kanturinn bognar í lengdarstefnu efnisins.

Kant­bil

Bil milli rúðubrúnar og glerfalsins.

Kant­bog­ið

Kanturinn bognar í lengdarstefnu.

Kant­hluti

Hluti timburs frá kanti inn að miðju. Staðsetning timburhlutans á hinni ákveðnu hlið er gefin upp sem takmarkaður hluti sem kallast t.d. ytri hlið, ytri hluti og kanthluti.

Kant­kvist­ur

Kvistur sem er í kantinum eða kvistir í breiðhlið sem eru metnir sem kantkvistir.

Kant­lím­ing

Þétting við rúðujaðar sem tryggir að holrúmið milli glerjanna sé alveg lokað frá umhverfinu.

Kant­ur

Samhliða fletir sem mynda vinkil við breiðhliðar.

Kemísk rýrn­un/Hvör­f­un­arrýrn­un

Sú rýrnun sem á sér stað í steypunni vegna hvörfunar vatns og sements (e. Chemical shrinkage).

Kenni­við­nám strengs (e. charect­er­ist­ic imped­ance)

Kapalkerfi er rétt sett upp ef endaviðnám eru jöfn kenniviðnámi strengsins sem tengir þau. Þá myndast ekki endurkast á strengnum og engin standbylgja.

Kerf­is­bund­ið not­að­ir töpp­un­ar­stað­ir

Töppunarstaður, sem notaður er innan ákveðins tímaramma eða fleiri töppunarstaðir sem eru notaðir samtímis.

Kjarna­við­ur (e. he­artwood)

Kjarnaviður, eða kjarni, er viður úr innri lögum og miðju bolsins, eftir að tréð hefur náð vissum aldri.

Kjarni

Innri hluti trésins, sá hluti í vaxandi tré sem inniheldur dauðar frumur. Vanalega dekkra en rysjan, en samt er ekki alltaf augljós munur.

Kleyf­hlið

Úthlið sem verður til við kleyfskurð, vanalega við þurrkleyfingu.

Klofn­ing­ur

Við flutning klofnar efni stundum í endum.

KLT ein­ing­ar (e. CLT pan­els)

Krosslímdar timbureiningar. Samlímd timburlög, oftast 3-5 laga, 20-45 mm þykk, hornrétt hvert á annað.

Klump­að­ur úr­gang­ur (e. monolit­hic waste)

Einsleitur úrgangur sem er af tiltekinni lágmarksstærð og hefur þannig eðliseiginleika að hann molnar ekki niður á tilteknum tíma.

Klæðn­ing

Yfirborð, sem sett er á byggingarhluta, t.d. múr á einangrun, flísar, plötu- eða borðaklæðning og önnur loftræst klæðning.

Klæðn­ing­ar­breidd

Breidd sem er sýnileg eftir endanlegan frágang.

Koltví­sýr­ings­rýrn­un

Sú rýrnun sem verður í steypunni þegar koltvísýringur úr andrúmsloftinu hvarfast við steypuna (e. Carbonation shrinkage).

Korn­að­ur úr­gang­ur

Úrgangur sem er ekki vökvi, eðja, gas eða klumpaður.

Kóax-streng­ur

Samása strengur. (þ.e. strengur með einum miðleiðara og skermingu utan um einangrun hans).

Kóln­un­ar­tala (U-gildi)

Kólnunartala byggingarhluta (W/m3K) er hlutfall stöðugs varmaflutnings á tímaeiningu og margfeldis flatarmáls byggingarhlutans og hitastigsmunar yfir hann.

Kringlu­kvist­ur

Kvistur þar sem hlutföll milli minnsta og mesta þvermáls er í mesta lagi 1,5.

Kulda­brú

Hugtak notað um byggingarhluta þar sem varmatap er meira en í aðliggjandi byggingarhlutum. Algengast er að byggingarhlutinn tengist veðurhjúp byggingar og að samsetning byggingarhlutans, eða tenging hans við veðurhjúpinn, verði til þess að orkuflutningur verður meiri en annars væri og að yfirborðshiti að innan verður (staðbundið) lægri eða jafnvel mun lægri en annars væri.

Kúpa (þver­beygja)

Breiðhlið efnisins bognar þvert á breiddina.

Kvista­hóp­ar

Kvistir sem í þverstefnu liggja ekki í sama fleti, alveg eða að hluta til, en hafa áhrif á sömu viðartrefjar. 

Kvist­gat

Kvistgat milli hliða eða milli kanta.

Kvist­hola

Hola í viðnum eftir kvist. Kvisthópar Kvistir þannig staðsettir að trefjastefna til nærliggjandi kvista er óregluleg.

Kvist­hóp­ur

Kvistir staðsettir í ákveðinni hámarkslengs af timbrinu.

Kvist­ir sem skar­ast

Kvistir sem eru að hluta til eða alveg í sama fleti í lengdarstefnu efnisins þannig að þeir hafa áhrif á sömu trefjastefnu.

Kvist­klasi

Kvistir þannig staðsettir að trefjastefna til nærliggjandi kvista er óregluleg.

Kvist­lög­un

Kvistir einkennast af lögun sinni og staðsetningu í viðnum.

Kvist­un

Greinar sagaðar af ungum lifandi trjám, til að auka vöxt á kvistlausu efni þegar stofninn gildnar með árunum.

Kyndi­afl

Með kyndiafli (kW) er átt við margfeldið af eldsneytiseyðslu (kg/sek) og varmagildi eldsneytisins í KJ/kg.

Kyndi­bún­að­ur

Eldstæði, reykháfur og annar búnaður þeim tengdur.

Kyndi­klef­ar

Rými fyrir hitunartæki sem ganga fyrir rafmagni eða olíu og sem framleiða heitt vatn eða gufu.

Kyrr­látt svæði

Svæði sem er ætlað til útivistar og afmarkað er í skipulagi, sbr. 3. mgr. 9. gr. reglugerðar um kortlagningu hávaða og aðgerðaáætlanir, nr. 1000/2005.

Kæli­geta

Innblástursloft sem er kaldara en inniloftið getur kælt. Kæligeta þess vex með minni innblásturshita og auknu loftmagni.

Kæli­þörf

Tæki, fólk, sól og lýsing gefa frá sér hita sem þarf að fjarlægja. Sagt er að herbergi þar sem hiti myndast hafi kæliþörf sem nemi ákveðnum fjölda vatta [W] eða vötum, deilt með flatarmáli herbergis [W/m2].

Köfn­un­ar­efn­is­sam­band

Efni sem inniheldur köfnunarefni, þó ekki köfnunarefnissameindir í lofkenndu formi.

L

Lagna­bún­að­ur

Hlutur, sem fær vatn frá vatnslögninni.

Lakk

Notað yfir málningu, einkum ef filman er tiltölulega hörð og áferð hennar slétt (sbr. þó t.d. hamrað lakk) og gjarnan gljáandi eða hálfgljáandi (sbr. þó matt lakk). Glært lakk er litlaust lakk (eða málning).

Land­bún­að­ar­bygg­ing­ar

Til slíkra bygginga teljast m.a. gripahús, s.s. fjós, fjárhús, hesthús, svínahús, loðdýraskálar, fiskeldishús, alifuglahús, og gróðurhús og fylgirými. Vélageymslur, verkstæði, iðnaðarhúsnæði og slíkar byggingar á bújörðum teljast ekki landbúnaðarbyggingar.

Land­bún­að­ar­úr­gang­ur

Úrgangur frá landbúnaði, til dæmis húsdýraskítur, gamalt hey, heyrúlluplas og dýrahræ.

Land­eign

Afmarkaður hluti af yfirborði jarðar sem vegna sérgreinds eignar- eða afnotaréttar, hagnýtingar, auðkenna eða landamerkja geta talist sjálfstæð eind. Landeign samanstendur af einum eða fleiri skikum sem ýmist eru í séreign viðkomandi landeignar eða í sameign með öðrum landeignum.

Land­eign­ar­hluti

Tilgreinir eignarhlut landeignar í skika, þ.e. hvaða skikar skilgreina landeign bæði sem séreign eða í sameign með öðrum.

Land­notk­un

Ráðstöfun lands til mismunandi nota, svo sem undir íbúðir, frístundahús, iðnað, verslun, útivist og landbúnað.

Land­nýt­ing

Samheiti yfir mælikvarða á það hversu mikil nýting lands er, svo sem nýtingarhlutfall og þéttleika byggðar.

Lands­lag

Landslag merkir svæði sem hefur ásýnd og einkenni vegna náttúrulegra og/eða manngerðra þátta og samspils þar á milli. Landslag tekur þannig til daglegs umhverfis, umhverfis með verndargildi og umhverfis sem hefur verið raskað. Undir landslag fellur m.a. þéttbýli, dreifbýli, ósnortin víðerni, ár, vötn og hafsvæði.

Lands­skipu­lags­stefna

Samræmd stefna ríkisins um skipulagsmál sem ráðherra lætur vinna og leggur fyrir Alþingi.

Laus fúi

Fúasveppur hefur skotið rótum í viðinn og þéttleikinn hefur breyst.

Laus kvist­ur

Kvistur sem er laus.

Lausa­geym­ir

Geymir sem ætlaður er til notkunar á tilteknum stað í skamman tíma.

Lág­bland­að stál

Lágblandað stál er óefnabætt kolstál sem inniheldur minna en 2,5% af kolefni. Lágblandað stál, sem blandað er mangani, krómi og nikkeli gerir stálið fínkornótt og eykur styrk þess. Við koparíblöndun eykst tæringarþol stálsins.

Lág­marks­stað­all fyr­ir elds­neyti

Lágmarksstaðall fyrir eldsneyti sem byggist á losun gróðurhúsalofttegunda á vistferli fyrir hverja orkueiningu úr jarðefnaeldsneyti á árinu 2010.

Leiða­merk­ing í flótta­leið  

Merking í flóttaleið sem sýnir leið að öruggu svæði.

Leiðnitap

Leiðnitap (W) er það varmamagn, sem á tímaeiningu flyst gegnum hjúpfleti rýmisins eða byggingarinnar vegna hitastigsmunar (margfeldi kólnunartölu og flatarmáls byggingarhluta).

Leka­vörn

Olíuheldar og olíuþolnar þrær, dúkar, hólkar eða ytra byrði geyma sem varna því að olía berist út í umhverfið.

Leyfi til fram­kvæmda

Framkvæmdaleyfi og byggingarleyfi samkvæmt skipulagslögum, nr. 123/2010, eða lögum, nr. 160/2010, um mannvirki og önnur leyfi til starfsemi og framkvæmda samkvæmt sérlögum sem um viðkomandi framkvæmd gilda.

Leyfi­leg frá­vik

Mismunur efri og neðri stærðarmarka.

Leyfi­leg vik­mörk

Leyfilegur munur á raunstærð og viðmiðunarstærð.

Leyf­is­veit­andi

Það stjórnvald, þ.e. byggingarfulltrúi viðkomandi sveitarfélags eða Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun, sem gefur eða á að gefa út byggingarheimild og byggingarleyfi.

Lé­leg breið­hlið - Flokk­un­ar­regla

Allar hliðar á efninu eru dæmdar hver fyrir sig og flokkast samkvæmt því. Efni, sem í heild sinni flokkast sem einn flokkur, flokkast eftir lélegustu hliðinni. Undantekning er lélegri breiðhlið sem má vera einum flokki lélegri en aðrar hliðar.

Lé­leg merg­hlið - Flokk­un­ar­regla

Allar hliðar á efninu eru dæmdar hver fyrir sig og flokkast samkvæmt því. Efni, sem í heild flokkast sem einn flokkur, flokkast eftir lélegustu hliðinni. Undantekning er merghlið sem má vera einum flokki lélegri en aðrar hliðar.

Létti­virki

Mannvirki í fráveitukerfi til þess ætlað að létta um stund rennsliálagi af tilteknum hluta kerfisins, t.d. af leiðslu, dælu- eða hreinsistöð, einkum þegar úrkoma er mikil.

Lif­andi kvist­ur

Kvistur sem er samvaxinn viðnum að minnsta kosti 75% af ummálinu.

List­rænt gildi

Gildismat sem tekur til listfræði og byggingarlistar.

Líf­elds­neyti

Endurnýjanlegt eldsneyti, t.d. lífdísel, í formi vökva eða gass, sem er unnið úr lífmassa og fljótandi eða loftkennt samgöngueldsneyti sem er framleitt úr lífmassa.

Líf­fræði­leg fjöl­breytni

Breytileiki meðal lifandi vera á öllum skipulagsstigum lífs, þar á meðal á vistkerfum á landi, í sjó og í ferskvatni. Hugtakið tekur til vistfræðilegra tengsla milli vistkerfa og nær til fjölbreytni innan tegunda og milli tegunda og vistkerfa.

Líf­fræði­leg sú­erfn­is­þörf (BOD5)

Mælikvarði fyrir magn lífrænna efna í vatni mælt með staðlaðri aðferð.

Lífmassi

Lífbrjótanlegur hluti afurða. Úrgangur og leifar af lífrænum uppruna frá landbúnaði, skógrækt og tengdum iðnaði, fiskveiðum og fiskeldi ásamt lífrænum hluta úrgangs frá iðnaði og heimilum.

Líf­ræn­ir leysar

Lífræn kolvetnissambönd sem eru í fljótandi formi við staðalaðstæður og notuð sem leysar.

Líf­rænn úr­gang­ur

Úrgangur sem er niðurbrjótanlegur af örverum með eða án tilkomu súrefnis, t.d. lífúrgangur, sláturúrgangur, fiskúrgangur, ölgerðarhrat, húsdýraúrgangur, timbur, lýsi, garðyrkjuúrgangur, pappír og pappi, og seyra.

Líf­rænn úr­gang­ur (líf­brjót­an­leg­ur úr­gang­ur)

Úrgangur sem er niðurbrjótanlegur af örverum með eða án tilkomu súrefnis, t.d. matarleifar, garðaúrgangur, sláturúrgangur, fiskúrgangur, ölgerðarhrat, húsdýraúrgangur, tmbur, lýsi, garðyrkjuúrgangur, pappír og pappi og seyra.

Lífs­fer­ils­grein­ing (LCA)

Aðferð við að meta heildarumhverfisáhrif mannvirkis yfir allan vistferil þess, þ.e. allt frá vinnslu allra hráefna í það til endanlegrar förgunar.

Lífúr­gang­ur

Lífbrjótanlegur garðaúrgangur, matar- og eldhúsúrgangur frá heimilum, skrifstofum, heildsölum, smásölum, veitingastöðum, mötuneytum og veisluþjónustufyrirtækjum, og sambærilegur úrgangur frá vinnslustöðvum matvæla.

Línukulda­brú

Kuldabrú með lítilli breidd, sem hefur áhrif á varmatapið með lengd sinni og tvívíðu varmaflæði sem hún veldur.

Línu­tap

Varmatap um línukuldabrú (W/mK). Lítið eldstæði Lokað eða opið eldstæði með allt að 60 kW kyndiafli.

Lít­il göt eft­ir skor­dýr

Sjáanleg göt eftir skordýr sem eru jafnt og eða minni en 2 mm að þvermáli.

Lít­ill reyk­háf­ur

Reykháfur telst lítill ef hann er gerður fyrir eldstæði sem er allt að 120 kW og allt að 350°C inntakshitastig við hámarksálag.

Ljós­meng­un  

Þau áhrif á umhverfið sem verða af mikilli og óhóflegri lýsingu í næturmyrkri.

Ljós­op

Innra mál ops á reykháfi sem liggur út undir bert loft.

Ljós­vist

Samansafn ýmissa þátta sem snúa að lýsingu, s.s. dagsljósi og raflýsingu, sem saman lýsa sjónskilyrðum og þeirri upplifun sem rýmið veitir. Þættirnir eru meðal annars litarhitastig, litarendurgjöf, flökt, styrkur, jafnleiki, geislun, ljómi, glýja, ljósmengun og orka.

Loft­bil

Frí hæð milli vatnsútrennslis og hæsta hugsanlega vatnsborðs í þeim lagnahlut sem útrennslið er yfir.

Loft­blendi  

Sérvirk efni sem mynda örsmáar loftbólur í steypunni meðan hún er hrærð. Við það eykst loft í steypunni og loftkerfi myndast.

Loft­blendi­efni

Íblöndunarefni, sem eykur loftmagn steinsteypu.

Loft­hiti

Hitastig loftsins mælt í gráðum og hérlendis yfirleitt á Celsíuskvarða; °C.

Loft­hljóð­ein­angr­un

Lofthljóðeinangrun milli tveggja rýma ræður hve mikið berst á milli þeirra af mannamáli, hljóði frá útvarpi o.s.frv. 

Loft­kerfi  

Loftmagn í steypu samanstendur af loftbólum sem verða að vera af hæfilegri stærð og jafndreifðar í steypunni. Loftbólurnar mynda því loftkerfi í steypunni sem verndar hana gegn frostskemmdum við síendurteknar frostþíðusveiflur. Loftkerfi er metið út frá loftmagni steypunnar sem mælt er með loftmæli, fjarlægðarstuðli loftbóla sem segir til um meðalfjarlægð milli loftbóla og yfirborð loftbóla sem segir til um stærð þeirra. Loftkerfi er rannsakað með því að skoða slípað steypusýni í smásjá.

Loft­magn  

Loft í steypu gerir hana frostþolna. Byggingarreglugerð gerir kröfu um lágmark 5% loft til að tryggja frostþol steinsteypu. Áhrif loftsins í steypunni og ástæða fyrir áhrifum þess á aukið frostþol eru eftirfarandi:  Þegar vatn frýs eykst rúmmál þess um 9%. Ef vatnsmettuð steypa frýs er ekkert pláss fyrir vatnið til að þenjast út og því verður steypan fyrir miklum innri þrýstingi. Við síendurtekna frostþíðu byrjar steypan að springa og molnar á endanum. Þegar vatn frýs í loftblendinni steypu með góðu loftkerfi getur það því þanist út í loftrýmið í steypunni og hún verður ekki fyrir innri þrýstingi af þessum sökum. Reikna má með því að loftmagn steypu lækki við 2% þegar henni er dælt í steypumót. Með hækkandi loftmagni í steypu lækkar styrkur hennar á móti. Loftmagn í steypu eykur yfirleitt þjálni hennar vegna aukins rúmmáls efju.

Loft­ræsi­kerfi

Kerfi og allur búnaður sem á að tryggja loftskipti innilofts í byggingu, hvort sem byggingin er búin vélrænu útsogi eða ekki.

Loft­ræs­ing bygg­inga

Felst í því að taka inn útiloft, yfirleitt um glugga eða með loftræsikerfi og hleypa út sambærilegu magni innilofts.

Loft­skipta­tap

Það varmamagn á tímaeiningu, sem tapast vegna loftskipta í rýminu eða byggingunni.

Loft­skipti

Með loftskiptum er átt við endurnýjun lofts á klukkustund í herbergi. Loftskiptin eru fundin með því að deila loftmagni (m3) á klukkustund með rúmmáli (m3) herbergis.

Lofts­lags­mark­mið

Loftslagsmarkmið eru markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda til að koma í veg fyrir skaðlega hlýnun jarðar. Stjórnvöld um allan heim hafa sett sér slík markmið. Loftslagsmarkmið Íslands eru með þeim metnaðarfyllstu á heimsvísu. Í ríkisstjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna frá árinu 2021 var áhersla lögð á að Ísland skipi sér í fremstu röð í baráttunni gegn loftslagsvánni, nái kolefnishlutleysi í síðasta lagi árið 2040 og verði á sama tíma orðið óháð jarðeldsneyti, fyrst allra ríkja í heiminum.

Loft­þétt­leiki

Loftleki í gegnum byggingar og/eða byggingarhluta vegna mismunaþrýstings.

Loft­þurrk­að­ur við­ur

Sagaður viður með 15-25% raka eftir að hann hefur verið geymdur utanhúss við góð skilyrði í 1/2-1 ár.

Loka­út­tekt

Síðasta úttekt leyfisveitanda á byggingarleyfi.

Loka­yf­ir­ferð raf­verk­taka

Yfirferð allra virkja með samanburði við teikningar, verklýsingar og verklagsreglur, svo og skráning á reyndarteikningar og í yfirferðarskýrslur eins og við á.

Loki - heitt vatn

Með loka er lokað fyrir allt heitt vatn Lokun byggingarhluta  Setja upp eða festa lag sem dregur úr frekari útþornun byggingarhluta, t.d. rakavarnarlag á útvegg.

Lok­un­ar­flokk­ur A

Bygging eða hluti hennar, sem er lokuð á alla vegu.

Lok­un­ar­flokk­ur B

Bygging eða hluti hennar, sem er lokuð að ofan en opin á hliðum að hluta eða öllu leyti.

Lok­un­ar­flokk­ur C

Bygging eða hluti hennar, sem er afmörkuð á hliðum (þarf ekki að vera lokuð) en opin að ofan.

Los­un gróð­ur­húsa­loft­teg­unda á vist­ferli

Öll nettólosun á CO2, CH4 og N2O sem hægt er að tengja afhentu orkunni eða eldsneytinu, þ.m.t. öllum blönduðum efnisþáttum. Þetta tekur til allra viðeigandi þrepa frá útdrætti eða ræktun, þ.m.t. breytinga á landnýtingu, flutninga og dreifingu, vinnslu og bruna án tillits til þess hvar þessi losun á sér stað.

Los­un gróð­ur­húsa­loft­teg­unda fyr­ir hverja orku­ein­ingu

Heildarmassi losunar gróðurhúsalofttegunda talið í jafngildiseiningum koldíoxíðs í tengslum við afhent eldsneyti eða orku, deilt með heildarorkuinnihaldi afhents eldsneytis eða orku, fyrir eldsneyti, gefið upp með lágu brunagildi þess.

Los­un­ar­mörk

Mörk fyrir leyfilega losun sem óheimilt er að fara yfir á einu eða fleiri tímabilum. Mörkin geta verið tilgreind sem massi, rúmmál, styrkur eða aðrar breytur.

Lög­gild­ing til raf­virkj­un­ar­starfa

Leyfi sem Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun veitir aðilum til rafvirkjunarstarfa, á eigin ábyrgð, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum.

Lög­gilt­ur raf­verk­taki

Sá sem hlotið hefur löggildingu Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstonfunar til rafvirkjunarstarfa.

M

Mann­virki

Hvers konar jarðföst, manngerð smíð, svo sem hús og aðrar byggingar eða skýli, virkjanir, dreifi- og flutningskerfi rafveitna, hitaveitna, vatnsveitna og fjarskipta, fráveitumannvirki, umferðar- og göngubrýr í þéttbýli, stór skilti og togbrautir til fólksflutninga. Til mannvirkja teljast einnig tímabundnar og lausar byggingar sem ætlaðar eru til svefns eða daglegrar dvalar manna í fjóra mánuði eða lengur á sama stað, svo sem starfsmannabúðir og húsvagnar. Mannvirki á eða í hafi, vötnum og ám sem hafa fasta staðsetningu teljast einnig til mannvirkja samkvæmt reglugerð þessari.

Mar

Mar í úthlið, t.d. frá þurrkpinnum.

Marg­miðl­un­ar­stöð (e. media-centre)

Tölva sem geymir og miðlar stafrænu efni á myndlykla og aðrar tölvur heimilis. Margmiðlunarstöðin getur geymt allt myndefni (kyrr- og kvikmyndir), tónlist o.fl. sem íbúar vilja hafa aðgang að. Stöðin getur miðlað efni inn á heimanetið en jafnframt verður hægt að nálgast efnið frá ytri fjarskiptanetum.

Mark­aðs­eft­ir­lit með raf­föng­um

Markvisst og skipulegt eftirlit með rafföngum á markaði til að tryggja að þau uppfylli ákvæði um öryggi og séu ekki hættuleg.

Mark­aðs­setn­ing bygg­ing­ar­vöru

Hvers konar dreifing eða sala byggingarvöru.

Massa­jafn­væg­is­kerfi

Aðferðafræði sem heldur bókhald yfir magn efnis og byggir á lögmáli um varðveislu massa.

Mat­ar­úr­gang­ur

Matvæli sem orðin eru að úrgangi.

Mats­á­ætl­un

Áætlun framkvæmdaraðila um hvernig fyrirhugað er að standa að umhverfismati fyrirhugaðrar framkvæmdar og á hvaða þætti framkvæmdarinnar og umhverfis verði lögð áhersla í umhverfismatsskýrslu.

Mats­skyld fram­kvæmd

Framkvæmd sem háð er umhverfismati.

Mál­jafn­að

Sagað efni, sem hefur verið þynnt eða mjókkað til að uppfylla kröfur um minni frávik eftir þurrkun í endanlegan viðarraka.

Málm­ar

Einn af þremur meginflokkum efna sem manngerðir hlutir eru úr.

Máln­ing

Fljótandi efni, sem á yfirborði hluta myndar þurra, fasta húð (málningarfilmu, málningarhúð) úr lífrænu eða ólífrænu bindiefni.

Mál­teikn­ing­ar

Málteikningar sýna öll mál. Einnig getur verið um að ræða borgöt með máltölum og skissur með máltölum.

Mál­töl­ur inn­an­máls

Fráviksmörk tappastykkisins eru alltaf fyrir neðan núll-línuna en ekki er um nein neðri mörk að ræða.

Mál­töl­ur ut­an­máls

Fráviksmörk nót- eða klofstykkisins eru alltaf fyrir ofan núll-línuna en ekki er um nein efri mörk að ræða.

Mát­un

Margir smíðisgripir eru samsettir, hafa samskeyti. Talað er um hlaupmátun, millimátun og þrýstimátun.

Með­al­hiti

Meðalhiti miðast við sólarhringinn allan.

Með­al­hljóðísogs­stuð­ull

Ákvarðast af yfirborðsflötu rýmis sem er án húsgagna.

Meðal­jöfn kvist­dreif­ing

Samþykkt kvistdreifing fyrir hlið efnisins þannig að fjarlægð milli kvista í efnislengd sveiflast ekki meira en ± 50%.

Með­ferð úr­gangs

Meðhöndlun úrgangs, önnur en endanleg förgun.

Með­höndl­un

Móttaka, löndun, útskipun, geymsla, dæling, dreifing, flutningur, íblöndun, afgreiðsla, söfnun og förgun, sem og endurnýting olíu og framleiðsla á lífdísel og öðru lífeldsneyti.

Með­höndl­un með efna­sam­bönd­um

Timbur sem er meðhöndlað með efnasamböndum t.d. gegn fúa, myglu eða grágeit. Afgerandi er hvað efnið fer langt inn í viðinn og hversu mikið magn. Ólíkar aðferðir eru notaðar (t.d. böðun, undirþrýstings- eða þrýstigagnvörn).

Með­höndl­un úr­gangs (sorp­hirða)

Söfnun, geymsla, böggun, flokkun, flutningur, endurnotkun, endurnýting, pökkun og förgun úrgangs, þ.m.t. eftirlit með slíkri starfsemi og umsjón með förgunarstöðvum eftir að þeim hefur verið lokað.

Megawatt­stund

Megawattstund er eining sem mælir orkumagn. Meindýr Rottur og mýs annars vegar og skordýr og aðrir hryggleysingjar hins vegar, sem valda tjóni, óhollustu, útbreiðslu sjúkdóma eða umtalsverðum óhreininduum í eða við híbýli manna, í gripahúsum, farartækjum, vöruskemmum o.s.frv.

Mein­dýra­varn­ir

Aðferðir og efni sem notast er við þegar meindýrum skal eytt eða haldið í lágmarki.

Meng­un

Þegar örverur, efni og efnasambönd og eðlisfræðilegir þættir valda óæskilegum og skaðlegum áhrifum á heilsufar almennings, röskun lífríkis eða óhreinkun lofts, láðs eða lagar. Mengun tekur einnig til ólyktar, hávaða, titrings, geislunar og varmaflæðis, og hvers kyns óæskilegra eðlisfræðilegra þátta.

Meng­unaró­happ

Þegar bráðamengun verður og eiturefni og önnur efni berast eða kunna að berast í umhverfið og tafarlaus úrræði eru nauðsynleg vegna hættu á tjóni á umvherfi, heilsu fólks eða eignum.

Meng­un­ar­tjón

Tjón eða skaði sem hlýst af mengun umhverfis, hvar sem slík mengun kann að eiga sér stað á landi og af hvers konar völdum sem hún er. Mengunartjón tekur einnig til kostnaðar vegna ráðstafana til að koma í veg fyrir tjón eða frekara tjón, og til skaða sem hlýst af slíkum ráðstöfunum.

Meng­un­ar­varna­eft­ir­lit

Eftirlit með þeim þáttum sem eiga að fyrirbyggja eða draga úr mengun lofts, láðs eða lagar, eftirlit með eiturefnum og hættulegum efnum og fræðsla um þessi mál. Vöktun umhverfisins telst til mengunarvarnaeftirlits.

Menn­ing­ar­saga

Saga menningar og lífshátta á fyrri tíð sem endurspeglast í manngerðu umhverfi á tilteknum stað. Gildi hennar felst m.a. í möguleika fólks til að upplifa og skynja áþreifanlega tengsl við liðna tíma og horfnar kynslóðir.

Merg­borð

Efni, þar sem önnur breiðhliðin verður til við að fletta um merg, þykkt meiri en 32 mm.

Merg­borð/flett­ing­ur

Efni, þar sem önnur breiðhliðin verður til við að fletta um merg, þykkt minni en 32 mm.

Merg­borð/planki

Efni sem er sagað úr miðjum bolnum og inniheldur merg.

Mergefni/merg­borð

Efni sem er sagað úr miðjum bolnum og inniheldur merg.

Merg­frítt/merg­laust

Efni sem er sagað minnst 25 mm frá merg.

Merg­frítt merg­borð

Tvö stykki sem verða til, þegar mergefni er skipt upp í þrjú stykki sitt hvorum megin við merg. Miðjustykkið inniheldur merg, minnst 25 mm þykkt.

Merg­hlið

Sú breiðhlið sem snýr á móti merg stofnsins. Merghlið (réttsíða) Breiðhliðin sem snýr á móti mergi stofnsins.

Merg­hlið (rétt­síða)

Breiðhliðin sem er næst merg í stofni trésins.

Mergrönd

Mergur sem sést á úthliðinni sem brún rák í lengdarstefnu.

Merg­sprung­ur

Sprungur sem liggja frá merg í geislastefnu viðarins.

Merg­stefna

Mergstefnan í viðnum.

Merg­stríp­ur

Mergstrípur með jöfnu millibili beggja vegna við merginn. Strípurnar verða til í furu þar sem greinarrætur eru skornar í sundur.

Merg­ur

Innsti, oftast mýksti og dekksti hluti af innsta árhringnum í trénu.

Merki

Huglæg lína milli skilgreindra hornmarka og með vísan til aðliggjandi skika, til vinstri eða hægri frá markaðri stefnu. Merki er sýnt í merkjalýsingu og nýtist til útreikninga á stærð fasteignar.

Merkja­lýs­ing

Lýsing landfræðilegrar afmörkunar fasteignar eða landeignar með upplýsikngum um eignamörk, upplýsingar um aðra skráningu fasteignar og réttindi tengd henni.

Mett­un­arraki lofts  

Hámarksrakamagn (g/m3) sem getur verið í gufuformi í loftinu við þann hita sem loftið hefur. Geta lofts til þess að innihalda vatnsgufu er háð hita loftsins; því hærri hiti, því meira rakamagn getur það innihaldið.

Miðja

Svæði jafnhliða um miðju.

Miðju­hluti

Miðjuhluti er innsti hluti bolsins. Miðjuhlutinn er óviss fjöldi af borðum með breiðhlið við breiðhlið. Efnið hefur sömu breidd en ekki alltaf sömu þykkt.

Mið­kerfi

Kerfisuppbygging dreifikerfis þar sem sérstakur strengur er lagður til hvers notanda út frá miðpunkti kerfisins. Einnig oft kallað stjörnukerfi.

Mið­stofn

Stofn sem er sagaður úr miðju trénu milli rótar- og toppstofns.

Mið­svæði

Svæði þar sem fyrst og fremst er gert ráð fyrir verslunar- og þjónustustarfsemi og stjórnsýslu sem þjónar heilu landsvæði, þéttbýlisstað eða fleiri en einu bæjarhverfi, s.s. verslunum, skrifstofum, þjónustustofnunum, veitinga- og gistihúsum, menningarstofnunum og hreinlegum iðnaði. Á miðsvæðum kunna að vera íbúðir þar sem aðstæður leyfa, sérstaklega á efri hæðum bygginga.

Mik­il­væg­ir eig­in­leik­ar

Þeir eiginleikar byggingarvörunnar sem tengjast grunnkröfum um mannvirki.

Milli­mát­un

Frávikin miðast annaðhvort við þröng eða rúm samskeyti án þess að það sé tiltekið.

Mis­lit­un

Barkarbrúnka, veðrun og önnur mislitun sem verður ekki af völdum gerla.

Mót­sög­un

Áferð úthliðar sem verður til við mótsögun.

Mót­töku­stöð

Staður og aðstaða þar sem tekið er við úrgangi til geymslu til lengri eða skemmri tíma, til umhleðslu, flokkunar eða annarrar meðhöndlunar. Þaðan fer úrgangurinn til förgunar eða nýtingar, eða honum er fargað á staðnum. Undir móttökustöð falla förgunarstaðir.

Mót­væg­is­að­gerð­ir

Aðgerðir til að koma í veg fyrir, draga úr eða bæta fyrir neikvæð umhverfisáhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar eða áætlunar.

Mygla

Myglusveppur sem vex á yfirborðinu.

Mynd­lyk­ar/af­rugl­ar­ar (e. set-top box)

Tæki sem breytir stafrænum gagnastraumi í sjónvarpsmynd. Hefur gjarnan SCART- og HDMI tengi.

Mýkt­ar­stuð­ull (e. modulus of elast­icity/modulus)

Lýsir hve stíft eða sveigjanlegt efni er. Hár mýktarstuðull þýðir stífara efni en lágur mýktarstuðull þýðir meiri teygjanleiki.

Mæla­stærð

Nafnmál mælis.

Mæli­blöð og hæð­ar­blöð

Hönnunargögn sem unnin eru í kjölfar deiliskipulags og lýsa með nákvæmum hætti stærðum lóða, hæðarkótum lands og bygginga, staðsetningu lagna, kvöðum og öðru er þurfa þykir. Einnig nefnd lóðablöð.

Mælifrá­vik

Leyfileg frávik (±) frá ákveðnu máli við uppgefið rakastig

Mæli­hæð

Stærstu frávik frá beinni línu á 2 m lengd.

Mælit­eng­ill

Tengill í kóax loftnetskerfum sem einungis er ætlaður fyrir mælitæki, til að hægt sé að komast að því að mæla merki í viðkomandi streng án þess að þurfa að aftengja dreifikerfið.

N

Nafn­mál rörs

Nákvæmt þvermál innan í sívölu röri, sem útreikningur á rennslisrýmd skal taka mið af, oft táknað DN.

Nátt­úru­leg loft­ræs­ing

Loftræsing sem byggist á áhrifum vinds og/eða hitauppstreymis.

Nátt­úru­minj­ar

Náttúrufyrirbæri sem ákveðið hefur verið að vernda með friðlýsingu, friðun eða með öðrum hætti eða sem tekin hefur verið afstaða til að rétt sé að vernda.

Nátt­úru­mynd­un

Einstakt fyrirbrigði í náttúrunni sem að jafnaði sker sig úr umhverfinu, t.d. foss, eldstöð, hellir, drangur, einstakt tré eða gamall skógarlundur.

Neð­an­jarð­ar­geym­ir

Olíugeymir sem er allur undir yfirborði jarðar.

Neð­an­jarð­ar­lögn

Allar lagnir í jörðu innan lóðar.

Neista­hlíf

Hlíf til að hindra að neisti úr eldstæði geti skotist út úr því.

Net­að­gangs­tæki

Það tæki sem tengir heimanet við ytra fjarskiptanet, t.d. ADSL-mótald, ljósbreyta (e. Optical Networking Unit, ONT). Stundum er heimagátt sambyggð netaðgangstæki.

Net­girð­ing

Með minnst 5 strengja vírneti með einum gaddavírsstreng neðan við netið og einum eða tveimur ofan við eftir búfjártegundum. Hæð girðingarinnar skal vera að lágmarki 1,10 m. Jarðfastir staurar skulu vera með mest 4 m millibili. Þegar notaðar eru renglur skal mesta bil á milli jarðfastra staura vera 9 m enda sé þá bil á milli rengla mest 3 m.

Nettengi­punkt­ur

Efnislegur tengipunktur þar sem áskrifanda er veittur aðgangur að fjarskiptaneti símafélags. Staðsetning tengipunkts að því er varðar þessar reglur er fyrsti tengipunktur fyrir innan útvegg sem skal vera í húskassa, nánar tiltekið í tengingu milli tengilista á stengenda fjarskiptafyrirtækja og tengilista fyrir innanhússlagnir.

Nettóflat­ar­mál

Flatarmál þess svæðis sem afmarkast af útveggjum og innveggjum. Op (1m2 eða stærri) reiknast ekki með í nettóflatarmáli.

Nettó­rúm­mál

Nettórúmmál byggingar miðast við innri flöt afmarkandi byggingarhluta (veggja eða gólfplatna).

Newton (N)

Kraftur er 1 Newton, ef massinn 1 kg, sem krafturinn verkar á, eykur hraða sinn um 1 m/s2.

Neyð­ar­lýs­ing

Lágmarkslýsing sem kviknar við straumrof og ætluð er til að tryggja öryggi þeirra sem eru í mannvirki.

Neyslu­vatn

Vatn sem uppfyllir kröfur heilbrigðisyfirvalda til neysluvatns.

Neyslu­vatns­hitari

Varmaskiptir og hugsanlega geymir.

Neyslu­vatns­lagn­ir

Lagnir innan mannvirkis sem flytja heitt vatn og kalt vatn til neyslu, baða, almenns hreinlætis og matargerðar.

Neyslu­veita

Raflögn og rafbúnaður innan við stofnkassa (eða búnað, sem gegnir hlutverki stofnkassa). Á einni heimtaug geta verið fleiri en ein neysluveita.

Nið­ur­graf­inn geym­ir

Olíugeymir sem hefur meira en 10% af rúmmáli sínu undir yfirborði jarðar.

Normal glóð­að stál (normalíser­að stál)

Við normal glóðun lágblandaðs stáls er stálið hitað upp (u.þ.b. 800°C) og síðan kælt í lofti, fyrst hratt en síðan hægt. Stálið verður þá einsleitt (homogent) og fínkornótt með hærra togþol og seiglu en venjulegt lágblandað stál.

Nota­ein­ing

Öll rými í byggingaáfanga sem tengjast sömu notkunareiningu.

Not­anda­lögn

Strenglögnin frá miðdeili til notanda í miðkerfi.

Not­anda­tengl­ar

Stýrieiningar hússtjórnarkerfis, sem geta verið hnappabúnaður, hitanemar, handstýring fyrir hljóð, inngangur fyrir hljóð og mynd, snertiskjáir, gardínustýringar. Notendur (loftræsikerfis) Þeir sem dvelja í húsi með viðkomand loftræsikerfi eða nota það á annan hátt.

Not­hæfi bygg­ing­ar­vöru

Nothæfi sem tengist viðkomandi mikilvægum eiginleikum, gefið upp sem stig eða flokkur eða í lýsingu.

Notk­un­ar­ein­ing

Ein tiltekin starfsemi eða tilgangur og uppfyllir kröfur byggingar- og skipulagsyfirvalda. Notkunareining uppfyllir allar kröfur til að geta verið sjálfstæð fasteign.

Not­þrýst­ing­ur

Sá þrýstingur sem er á kerfinu við venjulega notkun.

Ný­felld­ur við­ur

Viður af nýfelldum eða söguðum trjám, sem er með 25% raka eða meira.

Nýt­ing­ar­hlut­fall

Hlutfall milli brúttóflatarmáls bygginga á lóð eða reit og flatarmáls lóðar eða reits. Um skilgreiningu brúttóflatarmáls fer samkvæmt íslenskum staðli.

Nær­ing­ar­efna­auðg­un

Röskun á búsvæðum og jafnvægi í vistkerfi vatns sem má rekja til ofauðgunar næringarsalta í vatni, einkum efnasambanda köfnunarefnis og fosfórs. Ofauðgun lýsir sér oft sem aukning í frumframleiðni. Nærumhverfi Nánasta umhverfi einhvers, t.d. hverfið sem hann býr í.

O-Ó

Of­anjarð­ar­geym­ir

Olíugeymir sem hefur 10% eða minna af rúmmáli sínu undir yfirborði jarðar.

Of­an­vatn

Afrennslisvatn af landsvæði, þar sem yfirborð er tiltölulega vatnsþétt (t.d. af götum og húsþökum) og vatnið rennur greiðlega um niðurföll niður í fráveituleiðslur.

Of­an­vatns­lögn

Fráveitulögn fyrir ofanvatn og e.t.v. annað tiltölulega lítt mengað vatn svo sem bakrásarvatn frá hitaveitu.

Of­an­vatns­ræsi

Fráveituræsi, sem ætlað er fyrir ofanvatn, bakrásarvatn, ræsivatn og innlekavatn, en ekki skólp.

Ofsa­veð­ur

Tæknileg merking er nafn á 11. stigi Beaufortvindkvarðans (28,5 til 32,6 m/s), en hefur almennari merkingu manna á meðal.

Ohm (W)

Rafleiðniviðnám. 1 W = spenna/straum.

Olía

Vökvakennd olíuefni í hvaða formi sem er, þar með talin hráolía, bensín, lífeldsneyti, steinolía, gasolía, svartolía, smurolía, jarðbik (asfalt), vegolía, jurtaolía önnur en jurtaolía til manneldis, unnin olía svo og úrgangsolía.

Ol­íu­helt

Þétt yfirborð sem kemur í veg fyrir að olía geti lekið í jarðveg.

Ol­íu­leir­steinn

Hvers kyns uppspretta hráefnis í hreinsunarstöð, staðsett í bergmyndun sem inniheldur kerógen í föstu formi og fellur undir skilgreiningu á olíuleirsteini undir SN-númeri 2714 eins og sett er fram í reglugerð (EBE) nr. 2658/87. Útleysing hráefnisins úr uppsprettu þess fæst með námuvinnslu eða hitaörvaðri námuræslu með aðstoð þyngdaraflsins.

Ol­íu­mann­virki

Mannvirki, svo sem olíubirgðastöðvar, bensínstöðvar eða olíugeymar, þar sem olía er geymd eða meðhöndluð í einhverjum mæli.

Opin bruna­stúka

Millirými milli tveggja brunahólfa þar sem auknar kröfur eru gerðar til að hindra útbreiðslu elds. Opin brunastúka er slíkt millirými þar sem farið er út undir bert loft, t.d. svalir.

Op­inn píp­urofi

Einstefnuloki, útbúinn sem opinn rörahluti.

Orka (J)

Afl x tími (W x s).

Orku­pakki

Orkupakki er heiti yfir regluverk Evrópusambandsins í orkumálum. Markmið regluverksins er að vernda neytendur og stuðla að samkeppni til hagsbóta fyrir alla, stuðla að sanngjörnum orkuskiptum og öryggi með sameiginlegum reglum fyrir alla. Regluverkið heitir „energy package“ á ensku og hefur því fengið þessa beinu íslensku þýðingu; orkupakki.

Orku­skipti

Orkuskipti er þegar skipt er úr einum orkugjafa í annan, eins og núna þegar við munum færa okkur frá jarðefnaeldsneyti yfir í endurnýjanlega orkugjafa. 

Orku­þörf

Orkuþörf er það magn orku sem samfélagið þarf á hverjum tíma. Hægt er að reikna hversu mikla orku samfélag dagsins í dag notar, en einnig eru til spár um hversu mikla orku samfélagið þarf eftir áratugi.

Orku­ör­yggi

Orkuöryggi er öruggt framboð af orku og traustir flutnings- og dreifiinnviðir, svo samfélagið geti gengið snurðulaust fyrir sig.

Óbland­að stál

Kolstál og kolmanganstál þar sem innihald kolefnis er minna en 1,8%.

Óbyggð­ir

Landsvæði þar sem fólk hefur ekki fasta búsetu og þar sem mannvirki eru ekki til staðar eða eru lítt áberandi.

Óbyggt víð­erni

Svæði í óbyggðum sem er að jafnaði a.m.k. 25 km2 að stærð eða þannig að hægt sé að njóta þar einveru og náttúrunnar án truflunar af mannvirkjum eða umferð vélknúinna farartækja og að jafnaði í a.m.k. 5 km fjarlægð frá mannvirkjum og öðrum tæknilegum ummerkjum, svo sem raflínum, orkuverum, miðlunarlónum og uppbyggðum vegum.

Ójöfn­ur

Frávik frá sléttri úthlið.

Óm­tími

Sá tími sem það tekur hljóðstig að lækka um 60 dB þegar hljóðgjafinn stöðvast. Gildið er gefið upp í sekúndum.

Ónæði

Veruleg eða ítrekuð truflun eða áreiti af völdum hávaða sem sker sig úr því umhverfi sem um ræðir.

Óvirk­ur úr­gang­ur

Úrgangur sem breytist ekki verulega líf-, efna- eða eðlisfræðilega og hefur ekki skaðleg áhrif á umhverfið, t.d. múrbrot, gler og uppmokstur.

P

Par­streng­ur

Fjölvíra strengur þar sem vírarnir eru paraðir saman í fléttu, t.d. Cat-5E, Cat-6 eða Cat-7.

Perlu­kvist­ur

Mjög litlir hringlaga kvistir, stærsta þvermál hámark 5 mm skv. EN 844-9.1.12 en 7 mm skv. NT.

Per­sónu­ein­ing (pe.)

Magn lífrænna efna, næringarsalta og annarra efna sem samsvarar því sem einn einstaklingur er að jafnaði talinn losa frá sér á sólarhring. Ein pe. af lífrænu efni er það magn lífrænna efna í skólpi sem getur brotnað niður líffræðilega með 60 g súrefnis á dag mæl með 5 sólarhringa lífefnafræðilegri súrefnisnotkun.

Per­sónu­hlíf­ar  

Persónuhlíf er hvers konar búnaður, tæki eða fatnaður sem einstaklingur ber, heldur á eða klæðist og hannaður er sérstaklega til að verjast notandann hættum sem ógnað geta heilsu hans eða öryggi.

Plank­ar og borð

Timbur sagað þannig að breiðhlið og kantar eru í vinkil.

Plast og gúmmí

Manngerðar lífrænar fjölliður, þ.e. sem finnast ekki í náttúrunni.

Plast­ísk fúgu­fylli­efni

Haldast stíf og teygjast síður eftir að þau hafa harðnað. Slík efni taka ekki fyrri lögun eftir formbreytingar og henta því aðeins þar sem lítillar sem engrar hreyfingar eða teygju má vænta í fúgum, t.d. á milli byggingarefna með sambærilega þenslueiginleika.

Plast­ísk rýrn­un

Sú rýrnun sem á sér stað í steypunni strax að niðurlögn lokinni, áður en hörðnun hefst (e. Plastic shrinkage).

Port­byggt ris

Rishæð, þar sem útveggir ná upp fyrir efstu gólfplötu á alla vegu.

Possolanni

Kísilefni eða kísil-álefni, sem hefur sjálft litla bindieiginleika, en getur, ef það er nægilega fínt, hvarfast við venjulegt hitastig við kalsíumhydroxíð, sem hefur bindieiginleika.

Pólý­úreþan kítti

Sveigjanlegt og sterkt með góða viðloðun við flest efni, svo sem steypu, málma, timbur o.fl., líkt og hybrid polymer. Pólýúreþanefni innihalda skaðleg efni, isósýanöt og stundum leysiefni, sem geta verið ertandi fyrir húð, augu og öndunarfæri. Eftir hörðnun eiga skaðleg efni að vera orðin óvirk.

Póra/gropa (e. por­es)

Smágert holrými í efni. Hefur áhrif á eiginleika efnis varðandi hárpípukrafta, uppsogshæfni og útþornunartíma. Byggingarvörur eru oft sérhannaðar með þessa virkni í huga til þess þá að hindra/tefja rakaflutning og stytta útþornunartíma.

Príla

Trappa eða stigi yfir girðingu.

Próf­an­leg­ur ein­stefnu­loki

Einstefnuloki sem tryggir að vatnið streymi einungis í eina átt sem virkar þannig að unnt er að prófa virkni hans.

Próf­un­ar­stofa

Faggiltur aðili sem annast prófun um faggildingu o.fl.

Punktkulda­brú

Kuldabrú með staðbundna útbreiðslu (W/K) sem hefur áhrif á varmatapið með þrívíðu varmastreymi, sem kuldabrúin veldur.

Punktút­sog

Staðbundið eða hreyfanlegt útsog til að fjarlægja óæskileg efni eða hita í lofti.

Púss­un

Úthlið sem hefur verið pússuð með pússbandi eða samsvarandi.

Pökk­un

Þegar úrgangur er settur í umbúðir til að gera hann flutningshæfan og/eða til að geyma í lengri eða skemmri tíma.

R

R60

Byggingarhluti sem hefur burðargetu í 60 mínútur við staðlaða brunaáraun.

Rað­kerfi

Kerfisuppbygging dreifikerfis þar sem strengur liggur um margar íbúðir og notandatenglar tengjast inn á sama strenginn í röð.

Raf- og raf­einda­tækja­úr­gang­ur

Raf- og rafeindatæki sem fleygt er, í heild eða að hluta, þar á meðal íhlutir, undireiningar og aukahlutir.

Raf­elds­neyti

Rafeldsneyti (e. e-fuels) er samheiti yfir flokk eldsneytis sem framleitt er úr endurnýjanlegri raforku og öðrum efnastraumum. Rafeldsneyti er kolefnishlutlaus orkugjafi sem nýtist til samgangna eða þar sem ekki er fýsilegt að nota rafmagn beint. Vetni er ein teg­und slíks elds­neyt­is, en einnig er hægt að nota vetnið til að búa til rafamm­on­íak, raf­met­an, raf­met­anól og raf­ol­íu.

Raf­fang

Hvers konar hlutur sem að einhverju leyti kemur að gagni við nýtingu raforku, þ.e. til vinnslu, flutnings, dreifingar, geymslu, mælinga, breytinga og notkunar raforku, svo sem spennar, hreyflar, mælitæki, neyslutæki, varnarbúnaður og búnaður til raflagna.

Raf­girð­ing

Í grundvallaratriðum byggð upp með sama hætti og hefðbundnar girðingar. Í stað gaddavírs og nets er notaður sléttur vír sem er með rafspennu. 

Raf­hlaða eða raf­geym­ir

Uppspretta raforku sem myndast við beina umbreytingu efnaorku og samanstendur af einu einhlaði eða fleiri eða einu endurhlaði eða fleiri:

Raf­hlöðu­pakki

Samstæða af rafhlöðum eða rafgeymum sem eru tengdir saman og/eða lokaðir inni í ytra byrði og mynda fullbúna einingu sem notandanum er ekki ætlað að skipta eða opna.

Raf­lagna­grind

Grind sem myndar rými fyrir raflagnir.

Raf­lagn­ir

Samheiti yfir lagnir og búnað vegna ýmissa rafkerfa, s.s. vegna háspennu, lágspennu og smáspennu.

Raf­línu­nefnd

Stjórnsýslunefnd skipuð af ráðherra til að annast gerð raflínuskipulags, veita framkvæmdaleyfi vegna framkvæmda í flutningskerfi raforku sem byggjast á samþykktri kerfisáætlun og hafa eftirlit með þeim framkvæmdum og framkvæmd raflínuskipulagsins.

Raf­línu­skipu­lag

Sérstök skipulagsáætlun fyrir flutningskerfi raforku sem nær til tveggja eða fleiri sveitarfélaga og er unnin og samþykkt af raflínunefnd.

Raf­orku­virki

Mannvirki og búnaður til vinnslu og dreifingar rafmagns. Rafveita Fyrirtæki sem flytir, dreifir og/eða selur rafmagn. Rakaflutningur  Flutningur raka í efni, annaðhvort í gufu- eða vökvaformi.

Raka­magn

Magn raka í efni eða lofti, ýmist gefið upp sem grömm vatns á grömm þurrs efnis (g/g) eða grömm vatns á rúmmálseiningu efnis eða lofts (g/m3)

Raka­rýmd  

Geta efnis til að geyma ákveðið magn af raka.

Raka­skemmd  

Óásættanleg afleiðing raka í efni. Dæmi um rakaskemmdir: fúi, örveru- og mygluvöxtur, minnkun styrks, sprungumyndun, afmyndun efnis og rakasækin skordýr.

Raka­stig

Prósentumælikvarði á loftraka, sé loft mettað raka er rakastigið 100%, innihaldi það enga vatnsgufu (eim) er rakastigið 0%.

Raka­streymi (e. Con­vect­ion)  

Rakaflutningur vegna mismunandi loftþrýstings.

Raka­sveimi (e. Diffusion)  

Rakaflutningur vegna mismunandi gufuþrýstings.

Ra­ka­upp­taka  

Eiginleiki efna til uppsogs- eða vatnsdrægni. Geta eða hæfni efna til að draga í sig raka.

Raka­út­fell­ing  

Rakaþétting eða döggun. Loft raki hættir að vera á gufuformi vegna hitalækkunar. Geta loftsins á að innihalda raka minnkar við lækkun hitastigs og rakinn fer úr gufuformi í fast form, þ.e.a.s. fasaskipti yfir í vatn. Þetta getur t.d. átt sér stað á yfirborðsflötum sem eru kaldari en umhverfið (t.d. speglar á baðherbergi á meðan verið er í steypibaði).

Raka­varn­ar­lag (damp­sperre) 

Á að hindra vatnsgufu frá heitri hlið í að ná út í kaldari hluta byggingarhlutans (veggjarins) með gufuflæði (diffusion) loftlekum.

Raka­ör­yggi  

Öryggi gegn rakaskemmdum.

Raka­ör­ygg­is­eft­ir­lit  

Skipulagt eftirlit og skoðun þar sem lögð er áhersla á að greina fljótt og fyrirbyggja möguleg rakavandamál.

Raka­ör­ygg­is­stjóri  

Einstaklingur sem hefur umsjón með að stjórna og samræma vinnu á byggingarstað m.t.t. rakaöryggis. Lagt er til að þetta sé hluti af ábyrgð byggingarstjóra eða þess aðila sem hann tilnefnir í sinn stað.

Ramma­á­ætl­un

Rammaáætlun er áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða sem ýtt var úr vör árið 1999. Upprunalegur tilgangur rammaáætlunar var byggður á hugmyndafræðilegum grunni sjálfbærrar þróunar og átti að skoða málin á sem breiðustum grundvelli og styðjast við þekkingu úr fjölmörgum greinum raun- og hugvísinda, þar sem henni var ætlað að sætta mismunandi sjónarmið um nýtingu landsvæða.

Ramma­hluti að­al­skipu­lags

Sá hluti aðalskipulags þar sem útfærð eru ákveðin afmörkuð svæði sveitarfélagsins með það að markmiði að ákvarða nánar landnotkun, svo sem um meginþætti þjónustukerfa og að afmarka byggingarsvæði eða áfanga deiliskipulagsáætlana.

Ramma­sög­un

Áferð úthliðar sem verður til við rammasögun.

Rann­sókn­ir (próf­an­ir)

Felast í greiningu sýna vegna eftirlits, eftirlitsverkefna, vöktunar og annarra þjónusturannsókna eða fyrirbyggjandi aðgerða á sviði hollustuhátta og mengunarvarna.

Regn­vatns­söfn­un­ar­kerfi

Kerfi, þar sem regnvatni frá þökum er safnað og unnt er að nota það sem skolvatn í salerni og í þvottavélar.

Reið­ing­ur  

Þurrkað torf eða gróft rótarkerfi mýrarplantna, sem myndar þétta rótarflækju. Reiðingur var notaður til einangrunar í húsum langt fram á 20. öld.

Reis­ing­ar­skil­mál­ar

Skrifleg gögn, þar á meðal allar teikningar, tæknilegar upplýsingar og kröfur sem þörf er á, svo að unnt sé að reisa forsteyptar einingar á öruggan hátt.

Rekstr­ar­að­ili

Einstaklingur eða lögaðili sem ber ábyrgð á viðkomandi atvinnurekstri.

Rekstr­ar­að­ili úr­gangs

Einstaklingur eða lögaðili sem ber ábyrgð á meðhöndlun úrgangs í samræmi við ákvæði starfsleyfis.

Rekstr­ar­tíma­bil geymslu­svæð­is

Sá tími sem geymslusvæði (t.d. urðunarstaður eða annars konar úrgangsgeymsla) er í virkri notkun, þ.e. tekur á móti, geymir og stýrir t.d. úrgangi samkvæmt starfsleyfi, þar til svæðið nær hámarksgetu eða er formlega lokað.

Rekstr­ar­úr­gang­ur

Úrgangur frá framleiðslu, þjónustu, verslun og öðrum rekstri, annar en heimilisúrgangur.

Rengla

Styrktarprik úr ýmsum efnum til að halda hæfilegu bili á milli strengja girðingar á milli jarðfastra staura.

Renni­glugg­ar

Gluggar (rúður) með eða án ramma sem hægt er að renna lárétt eða lóðrétt í plani gluggans.

Renni­hengsla­glugg­ar

Gluggar í römmum, sem snúast um ás við karmstykki, en ásinn færist (rennur) í plani gluggans samtímis snúningnum.

Rennsl­is­þrýst­ing­ur

Hluti af heildarþrýstingu sem er til kominn vegna hreyfingar vatns í röri.

Reyk­háf­ur

Reykrás sem flytur reyk og gas frá eldhólfi eldstæðis og út undir bert loft.

Reyk­háls

Reykháls nefnist opið á milli reykrýmis og eldstæðis.

Reyk­hilla

Gegnir því hlutverki að snúa köldu lofti, sem kemur niður reykháfinn, upp aftur og tryggja að reyk slái ekki inn í herbergið.

Reyk­hita­mæl­ing

Mæling á reykhitanum sýnir hversu vel ketillinn nýtir varmann frá brunanum.

Reykköf­un

Athafnir slökkviliðs þegar loft undir þrýstingi er notað til öndunar við slökkvistarf í afmörkuðu rými eða þar sem mengunaróhapp hefur orðið.

Rey­klúga

Búnaður á útvegg eða þaki byggingar með sjálfvirkum eða handvirkum opnunarbúnaði sem ætlað er að hleypa út varma og reyk við eldsvoða.

Reyk­rými

Í reykrými blandast saman kalt loft frá reykháfi og hlýtt loft frá arni. Frá reykrými fer reykurinn inn í reykháfinn. Stórt reykrými tryggir betri súg í reykháf.

Reyk­spjald

Spjald í reykrás til að stilla stærð ljósops.

Reynd­ar­teikn­ing

Teikning sem sýnir endanlegan frágang verks, t.d. endanlegt samhengi og tengingar raflagna.

Rétt­indi

Þau hlunnindi, ítök og hvers konar önnur réttindi og skyldur sem koma fram í þinglýsingarvottorði fasteignar.

Riml­ar

Lóðréttar stangir handriðs.

Rot­þró

Tankur til botnfellingar og hreinsunar á föstu sviflægu efni úr skólpi. Hollustuvernd ríkisins gefur út leiðbeiningar um stærð, gerð og frágang rotþróa.

Rót­ar­stofn

Neðsti hluti stofnsins, næst rótinni, em er sagaður út úr trénu.

Rusla­bið­ur

Ílát sem komið er fyrir á almannafæri í því skyni að auðvelda fólki að losa sig við úrgang.

Rúm­mál inn­rým­is

Takmarkast af innri brún þeirra útveggja sem afmarka bygginguna að fullu á alla vegu, þ.e. sá hluti byggingarinnar sem tilheyrir lokunarflokki A. 

Rúm­þyngd

Þyngd viðar með 12% viðarraka deilt með rúmmáli hans.

Rysja

Ysti hluti trjástofnsins, sem er vaxandi hluti trésins og inniheldur lifandi frumur. Vanalega ljósari á litinn en kjarninn, en samt er ekki alltaf augljós munur.

Rysju­hlið

Breiðhliðin sem snýr frá mergi stofnsins.

Rysju­hlið (rang­síða)

Breiðhlið sem snýr frá mergi stofnins.

Rysju­við­ur (e. sapwood)

Rysjuviður, eða rysja, er sá hluti viðar sem er úr ytri lögum trjábolsins.

Rýmd (F)

Straumur x tími/spenna (A x s / V).

Rým­ing­ar­á­ætl­un  

Áætlun sem inniheldur upplýsingar um það hvernig á að rýma byggingu eða vinnusvæði á öruggan hátt ef hættuástand skapast.

Rýrn­un  

Rúmmálsminnkun steinsteypu eftir niðurlögn sem á sér stað ef vatn gufar upp úr steypunni fljótlega eftir niðurlögn. Við það myndast sprungur í steypunni. Rýrnun er skipt í fimm aðalflokka:  Plastíska rýrnun (e. plastic shrinkage), þurrkrýrnun (e. drying shrinkage), hvörfunarrýrnun (e. chemical shrinkage), sjálfútþornunarrýrnun (e. autugenous shrinkage) og koltvísýringsrýrnun (e. carbonation shrinkage).

Rækt­að land

Land sem er nýtt til framleiðslu nytjajurta með íhlutun, svo sem sléttun, þurrkun, áburðargjöf, jarðvinnslu, gróðursetningu, sáningu eða öðrum ræktunaraðgerðum. Land telst óræktað eftir langvarandi notkunarleysi. 

Ræsirör

Rör með götum og/eða opnum samskeytum til að taka við jarðvatni og leiða það brott.

Ræsi­vatn

Vatn, sem safnað er saman neðanjarðar í ræsirör og leitt brott. Rörþvermál Nákvæmt innra þvermál eftir bæklingi framleiðanda eða staðalblaði.

S

Safn­ræsi

Kerfi sem ætlað er að safna og veita burt skólpi frá þéttbýli.

Samása streng­ur (e. coax)

Kóax strengur, þ.e. strengur með einum miðleiðara og skermingu utan um einangrun hans.

Sam­eign­ar­land

Skiki sem tilheyrir fleiri en einni landeign.

Sam­göngu­mann­virki

Veggöng, vegskálar, yfirbyggingar og önnur mannvirki sem þeim fylgja á þjóðvegakerfi landsins, hvort sem er ofanjarðar eða neðan, og eru lengri en 250 m.

Sam­göngu­mið­stöð

Miðstöð samgangna sem þjónustar almenning þar sem bílar, ferjur, flugvélar, rútur og strætisvagnar eða sambærileg farartæki koma og fara.

Sam­hæfð­ar tækni­for­skrift­ir

Samhæfðir staðlar og evrópsk matsskjöl.

Sam­hæfð­ir evr­ópsk­ir staðl­ar  

Staðlar sem samdir hafa verið með hliðsjón af grunnkröfum og Staðlasamtök Evrópu (CEN) eða Rafstaðlasamtök Evrópu (CENELEC) hafa samþykkt í umboði Evrópusambandsins og EFTA.

Sam­komu­hús/sam­komu­stað­ur

Staður þar sem fram fer skemmtana- og samkomuhald, meðal annars samkomusalur, tónleikasalur, safn, leikhús, kvikmyndahús, kirkja, félagsmiðstöð, markaður og veitingastaður og verslunarmiðstöðvar.

Sam­loku­klæðn­ing

Plötur samsettar úr tveimur ytri lögum með einangrun á milli. Ytri lögin eru oft úr stáli, áli eða trefjaplasti en miðlagið er venjulega úr steinull, frauðplasti eða pólýúreþan til varma- og hljóðeinangrunar.

Sam­ræm­is­mat

Ferli sem sýnir fram á hvort öryggismarkmiðin fyrir rafföng hafi verið uppfyllt.

Sam­ræm­is­vott­orð

Vottorð tilnefnds aðila sem staðfestir samræmi byggingarvöru við tækniákvæði.

Sam­ræm­is­yf­ir­lýs­ing

Yfirlýsing framleiðanda um samræmi byggingarvöru við tækniákvæði. Yfirlýsingin kveður einng á um að ábyrgð framleiðandans á að vara, ferli eða þjónusta sé í samræmi við staðla og önnur kröfuskjöl.

Sam­setn­ing­ar­teikn­ing

Sýnir hvernig setja á saman hina ýmsu hluta.

Sam­stæða

Byggingarvara sem einn framleiðandi setur á markað sem sérstakt sett gert úr a.m.k. tveimur aðskildum íhlutum sem þarf að setja saman til að hægt sé að setja þá í mannvirki.

Sam­þjöpp­un

Samþjöppun glerjunarpakkningar til að þétting verði nægjanlega góð og hreyfingar í lágmarki.

Sam­þykkt hönn­un­ar­gögn

Hönnunargögn sem samþykkt hafa verið af útgefanda byggingarleyfis.

Sam­þætt­ar meng­un­ar­varn­ir

Aðferð þar sem samþættum aðgerðum er beitt til að draga sem mest úr losun mengunarefna út í andrúmsloft, vatn eða jarðveg og stuðla að víðtækri umhverfisvernd með því að lágmarka neikvæð áhrif á umhverfið ef mengun færist á milli lofts, láðs og lagar.

Sd-gildi

Jafngildis loftbilsþykkt (e. steam diffusion) gefur upp samsvarandi þykkt kyrrstæðs loftslags í metrum sem hefur sömu gufumótstöðu og efnislagið. Því lægra sem gildið er því gufuopnara er efnið. Sem dæmi hefur rakavarnarlag (Polyethylene) almennt Sd-gildi 50-100 m. Sd-gildi er fundið með því að margfalda gufumótstöðugildi með efnisþykkt (d) viðkomandi efnis, þ.e. Sd = mý x d.

Seig­hert stál

Seighert stál hefur verið hert og temprað. Aðferðin gefur stálinu háan styrk og seiglu.

Seigju­mæl­ir

Mælir mótstöðu (skerspennu) fersku steypunnar við mismunandi snúningshraða (skerhraða).

Selja­dals­efni

Fersk þétt basalt, mulið berg.

Selj­andi úr­gangs

Hvert það fyrirtæki sem á eigin ábyrgð kaupir úrgang og selur hann síðan aftur, þ.m.t. þeir seljendur sem taka ekki úrganginn í vörslu sína.

Sem­ent  

Fínmalað bindiefni sem hvarfast þegar það blandast vatni og harðnar í kjölfarið. Lýsa má sementi sem líminu í steinsteypu. Algengasta tegund sements er kallað Portlandsement.

Sem­entsefja  

Blanda af sementi og vatni.

Sem­ents­gjall (klin­ker)  

Við lok brennslu í sementsofni í sementsframleiðsluferlinu er innihald ofnsins orðið að gráum, hörðum kúlum og fínu sandlíku efni, sem nefnt er sementsgjall. Eftir að sementsgjallið er tekið úr ofninum er það kælt og malað í stórum kvörnum en við það myndast sement. Ísland er að mestu byggt upp af basalti og því er nægjanlegt magn af kalksteini ekki fyrir hendi hérlendis. Hjá Sementsverksmiðjunni á Akranesi, sem framleiddi sement á árabilinu 1958-2012, var skeljasandur af botni Faxaflóa notaður sem kalkgjafinn í framleiðsluferlinu. Líparít, sem er kísilrík bergtegund og myndar annan aðalefnisþátt sements, var unnið úr námu í Hvalfjarðarbotni.

Setn­ing á mark­að

Það að byggingarvara er boðin fram í fyrsta sinn á markaði Evrópusambandsins.

Seyra

Þau óhreinindi sem skilin eru frá fráveituvatni með botnfellingu, síun eða fleytingu án síu- eða ristarúrgangs, þ.e. eftir að forhreinsun hefur átt sér stað.
Tegundir seyru eru:

Sér­eign­ar­land

Skiki sem tilheyrir einni landeign.

Sér­leyf­is­starf­semi

Hitaveitur, fráveitur, vatnsveitur, raforkuflutningsfyrirtæki og raforkudreififyrirtæki teljast til sérleyfisstarfsemi, sem þýðir að einungis eitt fyrirtæki má sinna þeirri þjónustu á hverju svæði. Starfsemi sérleyfisfyrirtækja er háð stöngum reglum og eftirliti.

Sér­stak­lega há­vaða­sam­ar fram­kvæmd­ir

Vinna sem hefur í för með sér mikinn hávaða svo sem vinna við höggbor, háværa háþrýstidælu, meitlun á bergi eða sprengingar.

Sér­stak­ur úr­gang­ur frá heil­brigð­is­þjón­ustu og stof­um sem stunda húð­rof

Úrgangur sem hefur í för með sér meiri sýkingarhættu og skaðlegri áhrif á fólk og umhverfi en annar úrgangur. Til þessa flokks heyrir smitandi úrgangur (sóttmengaður úrgangur), líkamshlutar og vefir, hvassir hlutir, lyfjaúrgangur, geislavirk efni og spilliefni.

Sér­stök söfn­un

Söfnun þar sem úrgangsflokkum er haldið aðskildum eftir tegund og eðli til að auðvelda tiltekna meðhöndlun, svo sem undirbúning fyrir endurnotkun eða endurvinnslu.

Sér­stök vik­mörk

Önnur en venjuleg vikmörk.

Sér­tæk tækni­gögn

Gögn sem sýna að aðferðum í viðeigandi kerfi fyrir mat á nothæfi og sannprófun á stöðugleika þess hafi verið skipt út fyrir aðrar aðferðir, með þeim skilyrðum að niðurstöðurnar sem fengnar eru með þeim aðferðum séu jafngildar þeim niðurstöðum sem fást með prófunaraðferðunum í samsvarandi samhæfðum staðli.

Sér­upp­drátt­ur

Uppdráttur sem sýnir m.a. útfærslu einstakra byggingar- og mannvirkjahluta og tæknibúnaðar og skipulag lóða, ásamt tilvísunum í staðla um efniskröfur og annað sem þarf til að fullgera mannvirki að utan og innan.

Sig

Vírfesting til að halda girðingu niðri í lautum og lægðum.

Sig­mál  

Mælikvarði á þjálni steinsteypu. Sigmál er niðurstaða úr sigmálsprófi sem er prófunaraðferð til að mæla þjálni og vinnanleika steypu. Sigmálskeila sem er 30 cm há er fyllt af steinsteypu, keilan er því næst dregin upp og sig steinsteypukeilunnar mælt. Með því fæst mælt sigmál steypunnar. Sigmálsflokkar eru skilgreindir í steypustaðli í flokka S1-S5.

Sig­máls­flæði  

Sjálfútleggjandi steinsteypa flæðir mun meira en hefðbundin steypa og er þjálni hennar annaðhvort mæld með sigmáli eða seigjumæli. Með sigmálsmælingu á sjálfútleggjandi steinsteypu er þvermál sigmálskeilunnar mælt eftir að keilunni er lyft upp þegar steypan er hætt að flæða.

Sig­skrúfa

Jarðfesting skrúfuð niður í jarðveginn og gegnir sama hlutverki og sig.

Sig­steinn

Steinn til festingar á sigi.

Sig­vatn

Vökvi sem seytlar í gegnum urðunarstað og er veitt frá eða geymist í honum.

Sit­ur­leiðsla

Götuð leiðsla sem lögð er í jörðu og dreifir fráveituvatni út í jarðveg.

Sía

Næst á eftir inntakslokanum er sía.

Síð­ur við­kvæm­ur við­taki

Ármynni og strandsjór þar sem endurnýjun vatns er mikil og losun tiltekinnar mengunar er ekki talin hafa skaðleg áhrif á umhverfið. 

Síli­konkítti

Sveigjanlegt og sterkt, þolir vatnsáraun vel en loðir illa við sum efni. Ekki er hægt að mála yfir sílikonefni og gefa þau gjarnan frá sér sterka lykt, sérstaklega ef þau eru sveppavarin. Sílikonkítti eru mjög algeng í frágangi votrýma og eldhúsa.

Síu- og ristar­úr­gang­ur

Fastur úrgangur sem fellur til við grófhreinsun á skólpi.

Sjálf­bær þró­un

Þróun sem mætir þörfum samtímans án þess að draga úr möguleikum komandi kynslóða til að mæta þörfum sínum. Í þessu felst að sókn eftir efnahagslegum gæðum verður að haldast í hendur við vernd umhverfisins og grunngæða jarðar.

Sjálf­lok­andi hurða­bún­að­ur

Hæfni búnaðarins til að loka alveg og á sjálfvirkan hátt, án inngrips frá fólki, opinni hurð, hlera eða glugga og virkja allan læsingarbúnað sem hurðin, hlerinneða glugginn kunna að hafa.

Sjálfsút­þorn­un­arrýrn­un  

Sú rýrnun sem á sér stað þegar vatn minnkar í pórum steypunnar við hvörfun vatns og sements.

Sjálfút­leggj­andi stein­steypa  

Sjálfútleggjandi steinsteypa (e. SCC eða self compacting concrete) er frábrugðin venjulegri steypu að því leyti að hún flýtur eins og vökvi án þess að aðskiljast og því þarf ekki að titra hana þegar hún er lögð í mót. Sjálfútleggjandi steinsteypa eyðileggst við titrun.

Sjálfút­þorn­un­arrýrn­un

Sú rýrnun sem á sér stað þegar vatn minnkar í pórum steypunnar við það að hvörfun vatns og sements á sér stað (e. Autogenous shrinkage).

Skemmd í vinnslu

Skemmdir vegna vélarvinnslu, meðhöndlunar og flutnings á timbrinu.

Skemmd­ir

Skemmdir sem verða til þegar verið er að vinna, flytja eða umstafla timbri.

Skerð­an­leg orka

Skerðanleg orka, eða stundum kölluð ótryggð orka, er sú orkunotkun sem samið hefur verið um að megi skerða í sérstökum aðstæðum. Til dæmis þegar upp koma erfiðleikar í orkuframleiðslu, eins og lélegt vatnsár, sem veldur því að vatnsaflsvirkjanir hafa minna til að framleiða raforku úr.

Skiki

Landfræðilega afmarkaður hluti lands sem getur verið í séreign eða sameign landeigna og getur verið skráður og tengdur landeign.

Skil­grein­ing verk­efn­is

Verkefnisskjal sem lýsir þeim skilyrðum er þarf að uppfylla fyrir tiltekið verkefni.

Skilja

Búnaður til þess að skilja tiltekin efni úr efnablöndu. Dæmi: Sandskilja, fituskilja, olíuskilja, bensínskilja.

Skiltastand­ur

Varanlegt mannvirki sem sérstaklega er ætlað til að festa skilti á.

Skilti  

Búnaður, tæki, mynd eða mannvirki, hreyfanlegt eða staðbundið, þar sem notaðir eru litir, form, myndir, lýsing, skrift eða tákn til að miðla auglýsingum eða upplýsingum af einhverju tagi.

Skil­vegg­ir

Innveggir í byggingu aðrir en burðarveggir.

Skipu­lags­á­kvæði

Fyrirmæli eða boð sem fullnægja ber við framfylgd svæðis- eða aðalskipulags, svo og við gerð deiliskipulags eða við útgáfu leyfa til framkvæmda.

Skipu­lags­á­ætl­un

Áætlun um markmið og ákvarðanir viðkomandi stjórnvalda um framtíðarnotkun lands. Þar er gerð grein fyrir því að hvers konar framkvæmdum er stefnt og hvernig þær falla að landnotkun á tilteknu svæði. Forsendum ákvarðana er einnig lýst. Skipulagsáætlanir sveitarfélaga skiptast í þrjá flokka, svæðisskipulag, aðalskipulag og deiliskipulag. Skipulagsáætlun er sett fram í skipulagsgreinargerð og á skipulagsuppdrætti þar sem það á við. Raflínuskipulag er skipulagsáætlun sem unnin er og samþykkt af raflínunefnd.

Skipu­lags­gagna­grunn­ur

Gagnagrunnur á vegum stjórnvalda sem hýsir gögn um stafrænt skipulag.

Skipu­lags­kvað­ir

Kvaðir sem lagðar eru á einstakar lóðir eða landsvæði í deiliskipulagi, svo sem um umferðarrétt og legu lagna.

Skipu­lags­skil­mál­ar

Bindandi ákvæði í deiliskipulagi um útfærslu skipulags, svo sem um byggðamynstur, byggingarlínur, útlit mannvirkja og form, fjölda bílastæða, hæðarlegu, götur, stíga, gróður, girðingar og skilti.

Skiss­ur

Einkum dregnar fríhendis og ekki bundnar við ákveðin form og reglur. Skissur eru fyrst og fremst hugsaðar sem stuðningur við hugmyndir og til nánari útfærslu og undirbúnings á fullgerðum teikningum. 

Skoð­un

Kerfisbundin yfirferð mannvirkis, hönnunargagna eða framkvæmda þar sem athugað er hvort tiltekin atriði uppfylli kröfur laga, reglugerðar, staðla og samþykktra gagna.

Skoð­un­ar­hand­bók

Handbók um yfirferð hönnunargagna og framkvæmd áfanga-, öryggis- og lokaúttekta. Þar kemur fram yfirlit yfir þá þætti sem eru til skoðunar, ákvæði um verklag við framkvæmd skoðunar, skoðunaraðferðir, gerð skoðunarskýrslu, flokkun athugasemda og áhrif á afgreiðslu og framsetningu niðurstöðu.

Skoð­un­ar­skýrsla

Greinargerð úttektaraðila um niðurstöðu skoðunar.

Skoð­un­ar­stofa

Faggiltur óháður aðili sem hefur starfsleyfi frá Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun og mannvirkjastofnun til að annast skoðanir.

Skoll­oki

Sjálflokandi loki til skolunar.

Skol­vask­ur

Vaskur, með rennandi heitu eða köldu vatni, til að þrífa á fullnægjandi hátt búnað og áhöld og er hvorki notaður til handþvotta né í tengslum við matvæli.

Skor­dýra­skemmd­ir

Lífrænt niðurbrot af völdum skordýra.

Skott (e. tail)

Snúra sem tengd er á milli notendatengils og notendabúnaðar (t.d. tölvu).

Skóg­ar­höggs­svæði

Svæðið þar sem trjábolirnir eru höggnir.

Skóg­ar­höggs­tími

Tímarbilið þegar bolirnir eru felldir.

Skóla­hús­næði

Tekur til húsnæðis og lóðar svo sem leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og sérskóla, hvort sem um er að ræða einkaskóla eða skóla sem reknir eru á vegum opinberra aðila þar sem kennsla og námskeiðahald fer fram.

Skrán­ing­ar­tafla

Tafla sem í eru skráðar stærðir allra rýma byggingar, eignatengingar og aðrar grundvallarupplýsingar.

Skref

Samanlögð hæð tveggja uppstiga og breidd eins þreps. Hvert  skref skal vera 610-630 mm.

Skrið  

Mælikvarði á varanlega formbreytingu harðnaðrar steinsteypu undir álagi yfir ákveðinn tíma

Skurð­ur, spón­frír

Úthlið sem verður til við skurð (skorið í sundur án þess að spónn myndist).

Skúra- eða élja­veð­ur

Úrkomuveður nefnt þegar uppstytta, ein eða fleiri, hefur orðið á síðustu klukkustund og um leið hefur birt verulega í lofti, stundum svo að sést í heiðan himin. Úrkoman byrjar og endar oftast snögglega og úrkomumagnið tekur snöggum breytingum. Þessar snöggu breytingar skilja á milli skúraúrkomu og annarrar úrkomu með uppstyttum.

Skynj­un­ar­hita­stig

Vegið meðalgildi lofthitastigs og geislunarhitastigs, sem hefur í för með sér sama varmatap við varmastreymi og geislun frá einstaklingi eins og raungildin gefa.

Skýja­hula

Skýjahula er sýnd í áttunduhlutum, 8/8 er alskýjað, 0/8 heiðskírt.

Slit­flet­ir gólfa

Efsta yfirborð gólfa og stiga svo sem teppi, dúkar, parket, flísar, málning og fleira.

Smá­hýsi

Skýli sem almennt er ætlað til geymslu garðáhalda o.þ.h. og er ekki ætlað til íveru. Smáhýsi er ekki upphitað. Hámarksstærð þess er 15 m².

Smá­sprunga

Sjá yfirborðssprungur.

Smit­andi úr­gang­ur (sótt­meng­að­ur úr­gang­ur)

Úrgangur frá heilbrigðisþjónustu og stofum sem stunda húðrof sem inniheldur lífvænlegar örverur eða eiturhrif þeirra sem vitað er eða má ætla að geti valdið sjúkdómum í mönnum eða öðrum lífverum.

Smíða­teikn­ing

Fullkomin sneiðing, einkum þvert á frammynd fullgerðs hlutar. Þá er traust plata, t.d. krossviðarplata, notuð sem teikniborð.

Smíð­is­þurr við­ur

Sagaður viður sem hefur verið ofnþurrkaður í 12 ± 3% raka. Hægt er að mála og líma viðinn áhættulaust.

Sniðil­fjað­ur­stuð­ull

Hallatala línu sem hefrur snertil við spennu/streitu-línuna í núllpunkti, snertil við ferilinn einhvers staðar á leiðinni í hámarksálag eða sem sniðil í ferlinum (e. Secant modules).

Snið­ræsi

Meiri háttar holræsi, sem í er safnað fráveituvatni úr stofnræsum, er liggja í átt til sjávar, stöðuvatns eða straumvatns.

Snjall­mæl­ir

Snjallmælir er stafrænn mælir sem mælir orkunotkun þína í rauntíma og hjálpar okkur þannig að nota rafmagn og heitt vatn á ábyrgan hátt. Snjallmælir gerir okkur kleift að taka þátt í orkuviðskiptum framtíðarinnar og stuðla að betri nýtingu auðlindanna. Þeir koma í stað þeirra rafmagns- og vatnsmæla sem þarf að lesa af einu sinni á ári og þar með er farið að greiða mánaðarlega af rafmagni og vatni og eftir raunnotkun. Viðskiptavinir hafa meiri möguleika á að fylgjast með orkunotkun sinni og geta þannig stjórnað henni betur.

Snún­ings­glugg­ar

Gluggar í römmum sem snúast um ás við eitt karmstykki en eru einnig stillanlegir þannig að þeir snúast um ás við annað karmstykki.

Snún­ing­ur

Timbur er undið um lengdarstefnu sína.

Snyrt­ing

Rými með salerni, handlaug og ruslafötu.

Sog­loki

Einstefnuloki sem opnast við undirþrýsting í kerfinu og kemur þannig í veg fyrir sogpípuvirkni.

Sorp­gerði

Opið gerði á lóð ætlað fyrir sorpílát.

Sorp­geymsla

Aðstaða í eða við fasteign, fyrirtæki eða stofnun þar sem úrgangi er safnað áður en hann er fluttur til söfnunarstöðva eða móttökustöðva.

Sorp­í­lát

Ílát til að safna heimilisúrgangi, s.s. tunnur og gámar af ýmsum stærðum.

Sorp­skýli

Skýli á lóð ætlað fyrir sorpílát.

Sót­mæl­ing

Tilgangurinn er að fá vitneskju um sótinnihald í reyknum og þar með hversu vel eða illa olían brennur. Sótmælingin segir til um hvort brennarinn fær of lítið eða of mikið loft, og er þannig undirstaða réttrar loftstillingar á brennara.

Sótop

Op í reykháf sem er ætlað til hreinsunar hans. Opinu er lokað með sótlúgu úr járni.

Sótt­meng­að­ur úr­gang­ur

Úrgangur frá heilbrigðisstofnunum sem er smitandi samkvæmt skilgreiningu í reglugerð  um skrá yfir spilliefni og annar úrgangur sem er smitandi.

Sót­un

Hreinsun á reykrörum og eldstæðum.

Speg­il­skor­ið

Efni sagað þannig að horn milli árhringja og úthliðar verði minna en 60°ð og stærra eða jafnt og 90°.

Spenna (V)

Straumur x viðnám (A x Ohm)þ

Spennu­gjafi

Rafbúnaður sem hleður orku inn á rafmagnsþétta og hleypir háspennu á girðingarstrengi með tilteknu bili og í tiltekinn tíma.

Spilli­efni

Úrgangur sem inniheldur efni sem haft geta mengandi eða óæskileg áhrif á umhverfið hvort sem þau eru óblönduð eða hluti af öðrum efnum, vörum eða umbúðum sem komist hafa í snertingu við spilliefni og skráð eru á lista í reglugerð um úrgang, spilliefni og annan úrgang.

Sprunga

Op á milli viðarfruma.

Sprung­inn kvist­ur

Kvistur með sprungum.

Sprung­ur

Stuttar, litlar og grunnar rifur. Myndast við þurrkun.

Sprung­ur yfir kant

Sprungur sem liggja þvert yfir kant.

Spyrna

Tré eða járn sem liggur á ská frá sökkli að efri enda stólpa til að halda honum í skorðum.

Staf­rænt skipu­lag

Skipulag á stafrænu formi þar sem öll staðbundin ákvæði eru sett fram sem fitjur með margvíslegar eigindir, þar sem efnisatriði ákvæðanna koma fram.

Stag

Vír á ská á milli efri hluta stólpa og festingar í jörðu til að halda horn- eða aflstólpa í skorðum.

Stag­steinn

Steinn grafinn í jörðu til festingar á stagi.

Stag­vír

Sléttur vír notaður í stag.

Stakvið­nám

Staðbundið viðnám í straumi, viðnám vegna þess að þversnið eða stefna leislu breytist eða að leiðslur mætast.

Stand­andi ár­hring­ir/geisla­skurð­ur

Efni sagað þannig að horn milli árhringja og úthliðar verði stærra eða jafnt og 45°.

Starfs­manna­búð­ir

Færanlegt húsnæði sem ætlað er til svefns, matar, daglegrar dvalar, vinnu eða samkomuhalds starfsfólks til skamms tíma í senn vegna atvinnustarfsemi.

Staur

Jarðfastur staur úr tré, málmi, plasti eða steinsteypu með 4-10 millibili í girðingu til að halda strengjum hennar uppi.

Staurein­angr­ar

Festingar fyrir rafvædda strengi á leiðandi staura.

Steind

Fast efni með ákveðna samsetningu, oftast kristallað, sem finnst sjálfstætt í náttúrunni og ekki hefur orðið til af manna völdum.

Stein­gerv­ing­ur

Leifar og steingerðar leifar lífveru eða för eftir hana sem finnast í jarðlögum.

Stein­ing

Veggjahúðun þar sem mulin steinefni eru fest í ysta lag steinlíms/múrs á vegg.

Steinn

Byggingarefni úr steinefnum, annaðhvort tilbúið, eins og steinsteypa og múrhúð, múrsteinn o.s.frv., eða náttúrulegt, eins og grágrýti, sandsteinn, marmari o.s.frv.

Stein­steypa

 Steinsteypa er byggingarefni gert úr blöndu af sandi og möl sem bundið er saman með sementsefju sem er blanda af sementi og vatni. Þegar sement og vatn blandast saman fara af stað efnahvörf sem verða til þess að steypan harðnar.

Steypu­mót

Endanlegt burðarvirki eða til bráðabirgða, ætlað til að taka við blautri steiinsteypu, móta hana að þeirri málsetningu sem hún á að hafa og bera hana þar til steinsteypuvirkið getur borið sig sjálft. 

Steypu­styrkt­ar­stál/kamb­stál/bend­istál

Steypustyrktarstál er stálstöng (járn) með riffluðu yfirborði sem er notuð til að styrkja steinsteypu. Rifflurnar (kambarnir) auka viðloðun milli stáls og steypu þannig að burðarvirkið verður sterkara og þolir tog- og beygjuálag betur. Á markaði er hægt að fá steypustyrktarstál sem hefur endaþvermálið 8 mm, 10 mm, 12 mm, 16 mm, 20 mm, 25 mm og 32 mm.

Steypu­styrk­ur  

Styrkur harðnaðrar steypu. Steypustyrkur miðast í langflestum tilfellum við 28 daga aldur steypunnar og er gefinn upp í mælieiningunni MPa. Steypa sem á að hafa 35 MPa styrk flokkast í styrkleikaflokkinn C35/45 þar sem talan 35 stendur fyrir styrkleika mældum á sívalningslaga steypusýnum en sú mæliaðferð hefur einkum tíðkast hérlendis undanfarna áratugi. Talan 45 stendur fyrir styrktartölu ef styrkleikinn er mældur á teningslaga steypusýnum (kubbum) eins og víða er gert erlendis.

Steypu­stöð  

Stöð til framleiðslu á steinsteypu. Á Íslandi er nærri öll steypa framleidd í hrærivél í steypustöð (e. ready mix concrete plant) sem skammtar steypuna svo í steypubíl sem keyrir hana á byggingarstað. Víða erlendis tíðkast sá háttur að skammta þau hráefni sem þarf í steinsteypublönduna í steypubíl sem sér svo um að hræra hana (e. truck mixing).

Stig

Niðurstaða mats á nothæfi byggingarvöru að því er varðar mikilvæga eiginleika hennar, gefið upp sem tölugildi.

Stiga­hlaup

Stigi á milli stigapalla eða hæðaskila, að stigapalli frátöldum.

Stiga­hús

Afmarkað rými fyrir stiga. Stigalengd Segir til  um fjölda þrepa í röð án hvíldarpalla. Ganglína er lína hugsuuð í fjarlægð 300-450 mm frá innri brún handriðs.

Stiga­pall­ur

Nokkurs konar hvíldarþrep, breiðara eða dýpra en önnur þrep. Lengd og breidd stigapalls skal vera a.m.k. 1,3 m.

Stigi

Byggingarhluti sem gengið er um milli hæða.

Stig­leiðsla

Sérstök vatnsleiðsla í byggingum sem ætluð er slökkviliði til að auðvelda flutning á slökkvivatni að brunastað. Á stigleiðslu er inntakstengi á jarðhæð, sem slökkvilið getur tengt dælur sínar við, og á hverri hæð er/eru úttakstengi fyrir slöngur slökkviliðs.

Still­an­leg­ur ein­stefnu­loki

Einstefnuloki með stillanlegri mótstöðu og/eða stillanlegum opnunarhraða. Stoð Þríhyrnd stytta, oftast úr tré, negld á staura girðingar til að varna því að girðingin fari á hliðina.

Stoð­ir

Stoðir sem komið er fyrir undir plötunni sem ber uppi undirslátt, í þeim tilgangi að dreifa álagi á viðeigandi hátt.

Stofn

Sagaður og kvistaður hluti af trénu tilbúinn til niðursögunar.

Stofn og grein­ar

Kerfisuppbygging dreifikerfis þar sem lagnir liggja frá stjórnstöð í notandatengil eins og brautartengdum lögnum en geta inn á milli skipst í 2-3 áttir og þaðan haldið áfram sem brautartengdar lagnir.

Stofn­hljóð

Hljóð sem berst í föstu efni.

Stofn­lagn­ir (e. back­bo­ne)

Lagnir á milli skápa, t.d. á milli HD og SHD.

Stofn­ræsi

Holræsi, sem fráveituvatn af tiltölulega stóru svæði rennur í.

Stofn­stokk­ur

Loftstokkur frá loftræsisamstæðu að greinstokkum.

Stokk­hús

Eru með veggi úr tilhöggnum, láréttum stokkum sem læstir eru saman í hornunum í nöfum. Bæði þversnið stokkanna og samskeytin, eða nöfin, eru mismunandi eftir aldri og húsagerð og eftir því hvort klæða átti húsið eða ekki.

Stopp­loki

Loki fyrir lagnabúnað eða hluta dreifikerfis.

Storm­sprung­ur

Sprungur sem liggja þvert í gegnum stofninn. Verður til þegar stofninn er felldur, bútaður eða brotnar vegna storms.

Stóll fyr­ir bend­ingu

Búnaður til að tryggja rétta fjarlægð milli bendingarlaga í steypu, t.d. til að halda bendingu uppi í plötu.

Stólpi

Tilgangur er að stífa handriðið af. Venjulega hafður við neðsta og efsta þrepið í stiga.

Strand­sjór

Sjór sem nær frá fjörumörkum og ferskvatnsmörkum í vatnsföllum að mengunarlögsögu.

Streng­loki/Þjón­ustu­loki

Þessi loki er mjög mikilvægur fyrir stillingu kerfisins, með honum er hægt að hámarka rennslið. Einnig er hann þjónustuloki.

Stuðn­ings­klossi

Klossi sem á að hindra að rúðan hreyfist í falsinu.

Stærð­ar­á­kvarð­andi vatns­rennsli

Vatnsrennsli sem er notað við stærðarákvörðun lagna.

Stöðu­hýsi

Tímabundnar og lausar byggingar sem ekki eru tengdar lagna- eða veitukerfum og ætlaðar eru til svefns eða daglegrar dvalar manna í fjóra mánuði eða lengur á sama stað svo sem húsvagnar og tjaldhýsi úr léttum byggingarefnum.

Stöðu­skoð­un

Úrtaksskoðun leyfisveitanda, þ.e. annars vegar áfangaúttekt sem lendir í úrtaki í kjölfar tilkynningar byggingarstjóra um lok úttektarskylds verkþáttar og hins vegar að kanna framkvæmd áfangaúttekta og verkstöðu með hliðsjón af skráningum í gagnasafni Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar.

Stöðu­þrýst­ing­ur

Sjá heildarþrýsting.

Stökk­ur kjarni

Gerlainngrip í kjarna trésins. Viðurinn verður morkinn og stökkur, sem oftast kemur fram í strimlum eða flekkjum. Finnst aðallega í yfirvöxnum trjám.

Súg­mæl­ing

Tilgangur súgmælingar er að fá vitneskju um undirþrýsting í eldhólfinu.

Súg­spjald

Einkum ætlað til þess að varna því að reykrýmið kólni um of, og að hindra hitatap út um reykháf, þegar arinn er ekki í notkun.

Súl-Pak steypa

Á að fljóta eins og „hreinn“ vökvi frá því að hún fer frá steypustöð þar til niðurlögn hennar er lokið (ekkert marktækt þjálnistap). Hún á ekki að hafa neina marktæka flotskersspennu, þ.e.a.s. mótstöðu gegn floti þar til niðurlögn er lokið.

Svala­skýli

Opnanlegur búnaður sem settur er upp á svalir, utan útveggjar, til að skapa skjól á þeim. Slíkan búnað er unnt að opna á fljótvirkan hátt þannig að svalirnar nýtist sem flóttaleið.

Sveip­vöxt­ur

Mjög óreglulegur vöxtur, í sömu stefnu og viðurinn (NT).

Sveip­vöxt­ur (þver­við­ur)

Óreglulegur bogadreginn vöxtur. Sveppir og gerlar Ýmsar tegundir af sveppum eða gerlum valda mislitun eða breytingum á viði.

Svip­mót

Einkennandi yfirbragð byggðar sem birtist m.a. í ríkjandi formgerðum húsa, afstöðu þeirra innbyrðis og rýmishugmynun, stærðarhlutföllum, byggingarstíl, efnis- og litavali og sambandi byggðar og náttúrulegs umhverfis.

Svæð­is­skipu­lag

Skipulagsáætlun tveggja eða fleiri sveitarfélaga þar sem sett er fram sameiginleg stefna um byggðaþróun og þá þætti landnotkunar sem talin er þörf á að samræma vegna sameiginlegra hagsmuna hlutaðeigandi sveitarfélaga.

Syt­ur­leiðsla

Leiðsla, gerð úr syturrörum og lögð í óþétta jörð. Syturrör Fráveiturör með götum á rörbotni til þess að vatn geti sytrað niður úr því.

Sæ­streng­ur

Sæstrengur er strengur til flutnings á raforku á milli landa, sem lagður er neðansjávar.

Söfn­un

Það að safna úrgangi saman, þ.m.t. forflokkun og bráðabirgðageymsla úrgangs fyrir flutning á móttökustöð.

Söfn­un­ar­stöð (gáma­stöð)

Staður og aðstaða þar sem tekið er við úrgangi frá almenningi og/eða smærri fyrirtækjum. Þaðan fer hann til endurnotkunar og endurnýtingar eða er fluttur til móttökustöðva.

T

Tal­greini­leiki (STI-gildi)

Breytistærð sem segir til um greinileika talaðs máls sem berst til hlustanda.

Teikni­sett

Allar hlutateikningar og heilteikningar mynda eitt teiknisett.

Tendr­un  

Þegar brennanlegt efni og súrefni er til staðar og hitastig rís nægilega mikið getur eldur kviknað án þess að eldur sé borinn að brennanlegu efni með beinum hætti.

Tengi­bretti/tengilisti (e. patch pan­el)

Bretti í skápum þar sem tengingum dreifilagna/stofnlagna er safnað saman.

Tengi­dós

Dós, eða hlíf utan um tengingu við tröppunartæki, sem festist í vegg og tengist fóðurröri.

Tengi­grein

Grein úr málmi, sem tengist annars vegar stofnlögn og hins vegar lögnum frá einstökum töppunarstöðum í hlutaðeigandi kjarna.

Tengi­kista

Rými, umhverfis tengigreinar.

Tengilögn

Lögn sem einungis tengir einn töppunarstað við dreifilögnina.

Teng­isnúra/línus­laufa (e. patch cable)

Snúra sem tengd er á milli tengis í tengibretti og virks búnaðar eða annars tengibrettis.

Tengi­stað­ur

Staður, þar sem heimaæð er tengd við veitukerfi eða götulögn.

Tengi­stokk­ur

Loftstokkur frá greinstokk að dreifara.

Til­greind not (e. declared use)

Tilgreind not eru lýsingar framleiðanda á því hvernig ætlast er til að byggingarvara verði notuð, t.d. notkunarskilyrði, umhverfi hennar og uppsetning. Upplýsingarnar geta komið fram í yfirlýsingu um nothæfi (DoP) en einnig í öðrum leiðbeiningum og tæknilegum gögnum frá framleiðanda. Tilgreind not verða að vera innan marka áformaðra nota samkvæmt tækniforskrift vörunnar.

Til­kynn­ing­ar­skyld fram­kvæmd

Framkvæmd sem tilkynna ber til Húsnæðis-. mannvirkja- og skipulagsstofnunar til ákvörðunar um hvort hún skuli háð umhverfismati.

Til­nefnd­ur að­ili

Skoðunar-, prófunar- eða vottunarstofa sem stjórnvöld tilnefna til að annast samræmismat á byggingarvörum og hafa tilkynnt til Eftirlitsstofnunar EFTA og framkvæmdastjórnar ESB að sé hæf til að annast samræmismat fyrir byggingarvörur.

Tíma­bund­in yf­ir­bygg­ing og veð­ur­varn­ir  

Hvers kyns veðurvarnir eða skjólmyndun, t.d. í formi yfirbyggingar eða yfirbreiðslu, sem ver framkvæmdasvæði gegn úrkomu.

Tjara

Þykk- eða þunnfljótandi efni, sem er framleitt með efnaskiptaeimingu (e. destructive destillation) á steinkolum eða öðrum lífrænum efnum.

Tog­styrk­ur

Brotþol við togálag.

Tog­við­ur

Breyting á uppbyggingu trésins vegna einhliða álags. Viðurinn er oftast dekkri og harðari en eðlilegur viður og hefur mun meiri lengdarrýrnun.

Tomma

Tomma (e. inch) er lengdareining í breska og bandaríska mælieiningakerfinu sem er skilgreind með nákvæmum hætti sem: 1 tomma = 25,4 millimetrar. Samkvæmt íslenskri reglugerð um mælieiningar skal almennt nota SI-einingar (metrakerfið) á Íslandi. Engu síður eru margar byggingarvörur mældar í tommum sbr. rör. Sem dæmi er hægt að fá rör með þvermálin 3/8, 1/2, 1 1/4 tomma o.s.frv.

Topp­brot

Kröftug truflun á vexti trésins sem leiðir til skekkju á trefjastefnu viðarins, verður til vegna þess að toppur trésins hefur brotnað eða í tengslum við hjámiðjuvöxt og fúa.

Topp­lok­un

Fúgufylling yfir bakfyllingu.

Topp­stofn

Efsti hlutinn úr trénu.

Trefj­ar  

Gerðar úr stáli, plasti, gleri eða basalti og notaðar til að styrkja og auka höggþol steinsteypu. Sérstakar rýrnunartrefjar úr plasti geta einnig unnið á móti rýrnun (sprungumyndun) eftir niðurlögn

Trefja­skekkja

Veruleg röskun á trefjastefnu viðarins. Ekki er um að ræða breytingu á stefnu árhringja þar sem kvistur er eða önnur eðlileg breyting. Trefjastefnan er önnur en lengdarstefnan

Trefja­skekkja

Frávik á trefjastefnu miðað við lengdarstefnu efnisins. Trekkur Óþægilegur loftstraumur sem veldur hrolli, oft hraðari en 0,2 m/s.

Trjá­kvoða

Trjákvoða er seig eða föst lífræn seyting sem tré og aðrar plöntur (sérstaklega barrtré) mynda og seyta, oft til að verjast skemmdum eða sýkingum.

Trjá­kvoðu­vasi

Tvíkúpt gat í efninu sem inniheldur trjákvoðu, eða bil á milli tveggja árhringaja sem vanalega er fyllt með trjákvoðu.

Trjá­kvoðu­við­ur

Viður með óeðlilega mikið trjákvoðuinnihald miðað við eðlilegan við. Jafnframt dekkri á lit.

Trommu­hljóð

Gönguhljóð frá gólfi í sama herbergi og gengið er í eða hljóð frá gólfi í sama herbergi myndað á annan hátt.

Tröpp­ur

Byggingarhluti sem gengið er um í aðkomu eða í umferðarleið byggingar og liggur ekki milli hæða.

Tún­girð­ing­ar­net

Vírnet með rétthyrndum möskvum 10-30 cm víðum.

Tvegga þrepja hreins­un skólps

Frekari hreinsun skólps en eins þreps með aðferð sem oftast felur í sér líffræðilega hreinsun sem fylgt er eftir með botnfellingu eða öðru ferli. Rotþró með siturlögn eða sandsíu telst t.d. vera tveggja þrepa hreinsun.

Tveggja þátta efni

T.d. þéttiefni eða lím sem blandað er saman úr tveimur aðskildum efnisþáttum. Slík efni eru seld sem heild en í aðgreindum ílátum, t.d. A og B þáttum, og blandað saman rétt fyrir notkun. Við blöndun efnanna hefjast efnahvörf, kemísk hörðnun, sem þegar yfir lýkur mynda endingargott, sveigjanlegt og vatnsþolið þéttiefni og/eða lím.

Tví­skipt kerfi

Fráveitukerfi, þar sem skólp og ofanvatn rennur í aðskildum leiðslum.

Tvö­fald­ur stiga­pall­ur

Þrep, venjulega tvöfalt breiðara en önnur þrep og tengir saman tvo samsíða stiga. 

Tækja­skáp­ur íbúð­ar

Skápur sem inniheldur tækjabúnaðinn sem tengist dreifikerfi íbúðar.

Tækja­skáp­ur sam­eign­ar

Skápur sem inniheldur tækjabúnað þann sem tengir merki húskassans við dreifikerfið. Dæmi: magnarastöð fyrir loftnetskerfi, beinir eða netþjónn fyrir netkerfi, símstöð fyrir símakerfi o.s.frv.

Tækni

Nær til framleiðsluaðferðar, tækjakosts, hönnunar mannvirkja, eftirlits og viðhalds búnaðarins og starfrækslu hans.

Tækni­á­kvæði

Samheiti yfir samhæfða evrópska staðla og evrópsk tæknisamþykki.

Tækni­bún­að­ur

Tæknibúnaður, utanhúss eða innanhúss, svo sem loftræsikerfi, lyfta, hitakerfi, kælibúnaður, lagnakerfi og önnur sambærileg kerfi sem nauðsynleg eru rekstri byggingarinnar.

Tækni­for­skrift

Skjal þar sem mælt er fyrir um tæknikröfur sem raffang þarf að uppfylla.

Tækni­rými

Rými sem hýsa rekstrarleg tæki og samstæður í mannvirkinu.

Tæm­ing­ar­loki

Loki til tæmingar á lagnabúnaði eða afmörkuðum hluta dreifikerfis.

Töpp­un­ar­stað­ir/krana­stæði

Staðir þar sem krani eða blöndunartæki er tengt við vatnslögn.

Töpp­un­ar­tæki

Krani eða blöndunartæki sem tengist neysluvatnskerfi.

U-Ú

Um­hverfi

Samheiti fyrir samfélag, heilbrigði manna, dýr, plöntur, líffræðilega fjölbreytni, jarðveg, jarðmyndanir, vatn, loft, veðurfar, eignir, menningararfleifð, þ.m.t. byggingarsögulegar og fornleifafræðilegar minjar og landslag og samspil þessara þátta.

Um­hverf­isá­lag

Öll áhrif á umhverfið eingöngu eða að hluta til vegna vöru í gegnum vistferli hennar.

Um­hverf­is­hljóm­ur (e. sur­round)

Hljómtæki dreifa hljóðinu þannig að það berst hlustandanum úr öllum áttum umhverfis hann eftir því sem við á.

Um­hverf­is­mats­skýrsla

Skýrsla um mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar framkvæmdar eða áætlunar og starfsemi sem henni fylgir ásamt tillögum um mótvægisaðgerðir eftir því sem við á.

Um­hverf­is­merki

Eru norræna umhverfismerkið Svanurinn, sem er opinbert norrænt umhverfismerki, og umhverfismerki Evrópubandalagsins (EB), Blómið, sem er opinbert umhverfismerki á Evrópska efnahagssvæðinu.

Um­hverf­is­mörk

Leyfilegt hámarksgildi mengunar í tilteknum viðtaka byggð á grundvelli vísindalegrar þekkingar í því skyni að fyrirbyggja eða draga úr skaðlegum áhrifum á heilsu manna og/eða umhverfið í heild. Umhverfismörk geta verið sett til að vernda umhverfið í heild eða tiltekna þætti þess (svo sem heilsuverndarmörk og gróðurverndarmörk).

Um­hverf­is­þátt­ur

Hluti eða virkni vöru sem hefur áhrif á umhverfi í gengnum vistferil vörunnar.

Um­sagn­ar­að­il­ar

Opinberar stofnanir, stjórnvöld eða aðrir lögaðilar sem sinna lögbundnum verkefnum sem varða framkvæmdir og/eða áætlanir eða umhverfisáhrif þeirra.

Und­ir­bún­ing­ur fyr­ir end­ur­notk­un

Hvers kyns aðgerðir, sem felast í skoðun, hreinsun eða viðgerð, þar sem vörur eða íhlutir þeirra, sem eru orðin að úrgangi, eru útbúin þannig að þau megi endurnota án annarrar forvinnslu.

Und­ir­girð­ing

Girðingarstubbur, net eða aukavírstrengir í lægð eða laut undir aðalgirðingu.

Und­ir­lag

Efni eða byggingarefni flatarnis, sem bera skal yfirborðsefni á.

Und­ir­máln­ing

Málning sem ekki er ætlað að standa (til langframa) sem lokaumferð, þ.e. án þess að yfir leggist annað efni eins og t.d. málning, kítti eða lím, en er ekki grunnur.

Und­ir­slátt­ur

Undirstöður undir hluta burðarvirkis meðan það getur ekki borið eigin þunga og það notálag sem því er ætlað að bera.

Und­ir­stöð­ur

Neðsti hluti burðarvirkis húss, að jafnaði burðarvirki milli botnplötu og berandi jarðar, þó að botnplötu meðtalinni, ef hún er berandi hluti af undirstöðum.

Und­ir­stöð­ur bygg­ing­ar

Sökkulveggir ásamt botnplötu þegar hún er hluti burðarvirkis.

Ung­við­ur

Viður næst mergnum (10-15 árhringir), hefur öðruvísi eiginleika, fyrst og fremst miklu stærri breytingu í lengdarstefnu vegna áhrifa raka.

Upp­bóta­regl­ur

Ef samanlögð stærð galla er minni en það sem er mest leyfilegt, leyfist aukning á gallanum, en samanlagður efnisgalli má ekki yfirstíga mestleyft magn sinnum hámarks galla (EN 1310). Dæmi um galla þar sem uppbótaregla er notuð er kvistir, barkvasar, harpiks.

Upp­gef­in gildi fyr­ir varma­mót­stöðu (ein­angr­un) og varma­leiðni

Gildi einangrunar fyrir byggingarefni eða byggingarvöru eða varmaleiðni er metið út frá mældu gildi við ákveðinn viðmiðunarhita og rakastig. 

Upp­hafs­fund­ur/Ræsifund­ur  

Fundur haldinn milli hagaðila við upphaf verklegra framkvæmda.

Uppi­stöðu­lón

Uppistöðulón, eða virkjunarlón, þjóna þeim tilgangi að geyma orku sem framleidd er í virkjunum landsins. Með því að geyma orkuna sem stöðuorku í uppistöðulóni og nýta hana þegar á þarf að halda er hægt að stýra raforkuframleiðslu með nákvæmum hætti. Á Íslandi er til dæmis notað meira rafmagn á veturna en á sumrin, en hins vegar er vatnið í ám og vötnum minna á veturna. Til að tryggja næga orku á veturna er vatninu safnað í lón og miðlað til virkjana til rafmagnsframleiðslu eftir þörfum. Uppistöðulón eru þess vegna mjög mikilvægur þáttur í raforkukerfi landsins.

Upp­rif

Upprif í timbri vegna verkfæra, vanalega við kvisti eða við umvöxt.

Upp­runa­á­byrgð (grænt skír­teini)

Kerfi upprunaábyrgða (stundum kallaðar græn skírteini) gerir kaupendum raforku í Evrópu kleift að styðja við vinnslu á endurnýjanlegri orku. Ísland er hluti af innri markaði ESB í gegnum EES-samninginn og þar með hluti af þessu kerfi, sem ætlað er að sporna gegn auknum gróðurhúsaáhrifum í krafti aukins hvata til orkuvinnslu með endurnýjanlegum orkugjöfum. Með því að kaupa upprunaábyrgð geta raforkukaupendur, á Íslandi sem annars staðar í Evrópu, fengið raforkunotkun sína vottaða sem endurnýjanlega samkvæmt alþjóðlegum staðli. Á Íslandi er nánast öll raforka framleidd með endurnýjanlegum orkugjöfum. Íslenskir orkuframleiðendur geta því selt upprunaábyrgðir til orkusölufyrirtækja í Evrópu. Sömu ábyrgðina er þó ekki hægt að selja tvisvar og því dragast þessar ábyrgðir frá „bókhaldslegum“ uppruna raforku á Ísland.

Upp­stig

Þrephæðin, þ.e. lóðrétt fjarlægð frá efra borði þreps til efra borðs næsta þreps. Uppstig má aldrei vera meira en 190 mm.

Upp­söfn­uð úr­koma

Magn úrkomu eins og það hefur mælst (eða spáð er) í ákveðinn tíma, t.d. 6 klst.

Urð­un

Varsla úrgangs á eða í landi sem ekki felur í sér frekari vinnslu hans eða nýtingu um fyrirsjáanlega framtíð.

Urð­un­ar­stað­ur

Staður þar sem tekið er við úrgangi til förgunar á eða í landi, þar á meðal urðunarstaður fyrir eigin úrgang og varanlegur staður þar sem úrgangur er geymdur til lengri tíma.

Úði (súld/ýr­ing­ur)

Smágerð úrkoma þar sem droparnir eru af jafnri stærð, minni en 0,5 mm að þvermáli og virðast svífa í loftinu. Úðinn kemur úr lágum og fremur samfelldum þokuskýjum. Úrkoman getur orðið allt að því 1 mm á klst einkum til fjalla eða nálægt ströndinni. Úði sem myndar ísingu er kallaður frostúði.

Úr­gangs­for­varn­ir

Ráðstafanir sem gerðar eru áður en efni, efniviður eða vara er orðin að úrgangi og draga úr:
    i. magni úrgangs, þ.m.t. með endurnotkun vara eða framlengingu á notkunartíma vara,
    ii. neikvæðum áhrifum á umhverfið og heilbrigði manna vegna úrgangs sem hefur myndast, eða
    iii. innihaldi skaðlegra efna. Úrgangur Hvers kyns efni eða hlutir sem handhafi úrgangs ákveður að losa sig við, ætlar að losa sig við eða er gert að losa sig við.

Úr­gang­ur

Hvers kyns efni eða hlutir sem framleiðandi úrgangs eða sá sem hefur úrgang í vörslu sinni ákveður að losa sig við eða er gert að losa sig við á tiltekinn hátt og er skráður á lista í reglugerð um skrá yfir spilliefni og annan úrgang.

Úr­komu­á­kefð

Úrkomumagn á tímaeiningu. Langoftast er átt við tiltölulega stuttan tíma, allt niður í um 1 mínútu, en gjarnan 10 til 60 mínútur (klukkustund). Hönnun fráveitu- og frárennsliskerfa verður að taka tillit til úrkomuákefðar og er hún oft bundin í staðla, sem miða t.d. við líkleg 5 til 50-ára hámarksgildi. Hafa verður í huga að slík gildi eru mjög staðbundin og gera jafnvel kröfur til sérfræðilegra úttekta eða mats þegar ný svæði eru skipulögð.    

Úr­streymi

Úrstreymi kallast þegar magn lofts (massi) minnkar í föstu rúmmáli. Úrstreymi í háloftum veldur oftast uppstreymi að neðan. Þar með aukast líkur á úrkomu. Andhverfa úrstreymis er ístreymi. Þá vex magn lofts (massi) í föstu rúmmáli. Sé úrstreymi ofan til í loftsúlu meira en ístreymið neðan til fellur þrýstingur undir henni. Úrtaksskoðun Skoðun á ákveðnum hundraðshluta virkja eða hluta virkja sem valin eru með úrtaki.

Út­færslu­teikn­ing­ar

Tækniteikningar þar sem fyrst og fremst er sýnd útfærsla smíðinnar.

Úti­svæði

Svalir og dvalarsvæði á lóð svo sem leiksvæði og önnur svæði á lóðum íbúðarhúsa og þjónustustofnana sem sérstaklega eru hugsuð til að njóta útiveru.

Út­nyrð­ing­ur

Vindur úr norðvestri um sunnan-, vestan- og norðanvert landið.

Út­rás

Umbúnaður á útræsi á förgunarstað, þar sem fráveituvatn rennur í viðtaka.

Út­ræsi

Leiðsla, sem fráveituvatn rennur eftir frá útræsisbrunni út að förgunarstað í viðtaka.

Út­s­lag

Útslag árstíðasveiflu er til dæmis skilgreint sem mismunur hitastigs júlímánaðar og hitastigs janúarmánaðar. Aðrar skilgreiningar (t.d. mismunur mesta og minnsta hitastigs) eru mögulegar.

Út­sog­s­tæki

Op með rist eða annar búnaður til að draga út loft.

Út­stætt skilti

Skilti, sem stendur meira en 0,2 m út frá því mannvirki sem því er komið fyrir á.

Út­synn­ing­ur

Vindur úr áttum milli suðurs og vesturs, oftast nokkuð hvass með skúra- eða éljahryðjum um sunnan- og vestanvert landið. 

Út­tekt

Skoðun virkis og/eða verks, sem lýkur með undirskrift/staðfestingu úttektaraðila og verktaka um að lagfæringum sé lokið og að virkið og/eða verkið uppfylli í einu og öllu tilskilin ákvæði í gildandi lögum, reglum og öðrum fyrirmælum.

V

Van­kant­ur

Hluti af úthlið stofnsins, með eða án barkar, getur verið á bæði kanti og breiðhlið.

Van­kant­ur í enda

Vankantur, sem byrjar í timburendanum eða að mestu leyti einni breidd þar frá.

Van­kant­ur í miðju

Vankantur, sem byrjar eða endar meira en timburbreidd frá enda.

Vara

Vara er hlutur, efni eða samsetning sem er framleidd og sett á markað til notkunar eða sölu.

Vara sem teng­ist orku­notk­un

Vara sem er sett á markað og/eða tekin í notkun og nýtir orku til að virka sem skyldi eða hefur áhrif á orkunotkun þegar hún er í notkun. Hér teljast einnig með íhlutir orkutengdrar vöru.

Vara tek­in af mark­aði

Hvers konar ráðstöfun sem miðar að því að koma í veg fyrir að byggingarvara í aðfangakeðjunni sé boðin fram á markaði.

Varð­veislu­gildi

Niðurstaða mats á mörgum mismunandi gildum sem áhrif geta haft á varðveislu byggðar, svo sem listrænu gildi, menningarsögulegu gildi, svipmóti, umhverfisgildi og upprunaleika.

Varma­flutn­ings­þétt­leiki (varma­flæði)

Varmaflutningsþéttleiki (varmaflæði) (W/m2) er hlutfall varmaflutnings og flatarmáls.

Varma­leiðnitala

Einkennandi stuðull fyrir byggingarefni sem lýsir varmaflutningi þvert í gegnum efnið vegna hitastigsmunar (W/mK). 

Varma­mót­staða

Varmamótstaða er hlutfall hitastigsmunar og varmaflutningsþéttleika (varmaflæðis) á tímaeiningu. Varmamótstaða er mælikvarði á mótstöðu efnis og byggingarhluta gegn varmaflutningi á tímaeiningu gegnum 1m2 efnisins eða byggingarhlutans.

Varma­skipt­ir

Í varmaskipti er varmi yfirfærður milli tveggja rennsliskerfa.

Varma­teng­i­stuð­ull

Hitastreymi (pr. mismunahitastig í gráðum) á milli tveggja misheitra rýma/svæða.

Vatn (íbland­að)  

Íblandað vatn í steypu er stundum nefnt blendivatn. Sjór er mjög óheppilegt blendivatn vegna sjávarsaltsins en salt eykur hvörfunarhraða steypu en minnkar á móti langtímastyrk hennar og eykur tæringarhættu bendistáls. Vatn er notað til að hlúa að steypu fyrstu dagana eftir að hún hefur verið lögð niður en mjög mikilvægt er að halda steypu rakri fyrstu daga eftir niðurlögn til að hindra m.a. rýrnun með tilheyrandi sprungumyndun

Vatn 

Grunnvatn og yfirborðsvatn.

Vatn til tækni­legra nota

Vatn frá neysluvatnslögnum, sem hefur verið meðhöndlað í sérstökum kerfum, þannig að það uppfyllir ekki lengur kröfur heilbrigðisyfirvalda til neysluvatns.

Vatns­drægni (raka­drægni)

Sá eiginleiki efna að soga í sig vatn með hárpípukrafi.

Vatns­fæla

Inndreyping sem umbreytir vatnssæknu eða vatnsdrægu yfirborði þannig að það hrindi frá sér vatni.

Vatns­lagna­kerfi

Samnefni yfir götulögn, heimæð og vatnslögn.

Vatns­lögn

Hluti dreifikerfis sem er staðsett í byggingum og tilheyrandi grunni.

Vatns­með­höndl­un­ar­kerfi

Kerfi sem breyta efnafræðilegum og gerlafræðilegum eiginleikum vatnsins.

Vatns­rennsli sem gert er ráð fyr­ir

Vatnsrennsli sem er ákveðið miðað við fyrirhugaða notkun töppunarstaðar.

Vatns­sem­ents­hlut­fall  

Þyngdarhlutfall vatns og sements í steinsteypu. Einnig nefnt v/s-tala, Segir til um þyngdarhlutföll vatns og sements í steypunni, þ.e. hlutfall vatns á móti sementi. V/S talan hefur mest áhrif á þrýstistyrk steypu.

Vatns­skarðs­efni

Ferskt blöðrótt basalt (há gleypni) unnið úr bólstrabergi.

Vatns­súla

Samfelldur lóðréttur vatnsmassi frá yfirborði að botnseti.

Vatns­varn­ar­lag  

Sérstakt efnislag í byggingarhluta sem kemur í veg fyrir að vatn eða raki komist inn í byggingarhluta.

Vatns­þétt

Yfirborðsefni sem hindrar að mestu ísog vatns, þ.e. að vatn (í fljótandi ástandi) gangi inn í undirlagið eða inn að því, þegar fletir blotna t.d. af regni eða við daggarmyndun, eða þegar fletir liggja í lengri tíma undir vatni.

Vatns­þrýst­ing­ur

Þrýstingur í lögn mældur í kN/m2. Jafnvægisþrýstingur í vatnslögn, mældur sem yfirþrýstingur miðað við loftþrýsting.

Vaxt­ar­kvist­ur 1/lif­andi kvist­ur

Kvistur sem er samvaxinn minnst 75 % af ummálinu.

Vaxt­ar­kvist­ur 2/lif­andi kvist­ur

Kvistur sem er fastvaxinn viðnum minnst 25% og mest 75 % af ummálinu.

Vaxt­ar­kvist­ur 3/hálf­dauð­ur kvist­ur

Kvistur sem er fastvaxinn viðnum minna en 75 % af ummálinu.

Vaxt­ar­kvist­ur 4/dauð­ur kvist­ur

Kvistur sem er fastvaxinn viðnum minna en 75% en minnst 25% af ummálinu.

Veðr­un

Grá úthlið á timbrinu af völdum veðrunar.

Veð­ur­fyr­ir­brigði

Óvenjulegt veður eða veðurfyrirbrigði sem starfsfólk Veðurstofunnar þiggur þakksamlega upplýsingar um (og myndir af) á þar til gerðu eyðublaði á vef Veðurstofu.

Veð­ur­hjúp­ur

Byggingarhlutar byggingar, sem ætlað er að halda veðri og vindum úti. Algengast er að átt sé við þök og veggi með öllu sem þeim tilheyrir.

Veð­ur­kápa

Ysta yfirborðsefni byggingar, með loftræstu bili að einangrun.

Veð­ur­vitni

Mælanlegur umhverfisþáttur sem er á einhvern hátt tengdur veðri, oftast hita eða úrkomu. Veðurvitni eru notuð til að meta hita, úrkomu og hugsanlega annað veðurlag aftur í tímann þegar ekki er hægt að styðjast við beinar mælingar. Dæmi: Trjáhringir, samsætur í ískjörnum, ásýnd setkjarna, sethraði, steinmyndanir o.s.frv.

Vegrist (pípu­hlið, rist­ar­hlið)

Rist yfir gryfju í vegi í stað hliðgrindar til að hindra umferð búfjár.

Veið­ar­færi

Hver sá hlutur eða hluti af búnaði sem er notaður við fiskveiðar eða í lagareldi til að einangra, fanga eða ala líffræðilegar auðlindir hafsins eða sem flýtur á yfirborði hafsins og er notað með það fyrir augum að laða að og fanga eða ala slíkar líffræðilegar auðlindir hafsins.

Veit­inga­stað­ur

Staður þar sem framreiddur er matur og/eða drykkur hvort sem er til neyslu fyrir viðskiptavini á staðnum eða ekki, þ.m.t. mötuneyti, skyndibitastaður og söluskáli.

Veitu­kerfi/götu­lögn

Lögn veitunnar, sem byggingar tengjast gegnum heimæðar sínar.

Venju­leg vik­mörk

Grundvallarvikmörk rúmfræðilegra frávika sem tryggir að byggingarvirkið sé í samræmi við hönnunarforsendur og uppfylli önnur hagnýt skilyrði fyrir byggingarframkvæmdirnar.

Verk­fund­ur  

Reglulegir fundir á framkvæmdatíma til að tryggja upplýsingaflæði og samræmingu milli hagaðila verkefnisins.

Vernd­ar­svæði í byggð

Afmörkuð byggð með varðveislugildi sem nýtur verndar samkvæmt ákvörðun ráðherra á grundvelli laga.

Verp­ing­ur

Timbur undið um lengdarás sinn.

Versl­un­ar- og þjón­ustu­svæði

Svæði þar sem fyrst og fremst er gert ráð fyrir verslunum og þjónustustarfsemi sem þjónar viðkomandi hverfi. Á verslunar- og þjónustusvæðum kunna að vera íbúðir þar sem aðstæður leyfa.

Versl­un­ar­mið­stöð

Bygging með verslunum og/eða veitingastöðum undir sama þaki þar sem fyrir hendi er sameiginleg aðstaða fyrir gesti.

Vél­ræn loft­ræs­ing

Loftræsing sem knúin er á vélrænan hátt með blásurum.

Við­ar­raki (raka­inni­hald)

Þungi vatnsinnihalds sem hlutfall af þurrþunga viðarins.

Við­bragðs­að­ili

Aðili sem bregst við útkalli vegna óhapps í samgöngumannvirki.

Við­bragðsvið­ur

Breyting á uppbyggingu trésins vegna einhliða álags. Viðurinn er oftast dekkri og harðari en eðlilegur viður og hefur mun meiri lengdarrýrnun.

Við­kvæm­ur við­taki

Viðtaki sem gæti orði ðfyrir áhrifum vegna mengunar sé ekki gripið til verndaraðgerða eða viðtaki sem hefur orðið fyrir áhrifum vegna mengunar.

Við­mið­unar­á­stand

Aðstæður í húsinum í lofræsikerfinu og utandyra þegar mælingar fara fram.

Við­mið­un­ar­gildi

Það gildi sem skal uppfylla til þess að ástandið geti talist viðunandi.

Við­mið­un­ar­gildi fyr­ir inni­hita­stig

Hönnunarhitastig inni er það herbergishitastig, sem valið er til grundvallar við ákvarðandi varmatap þess herbergisrýmis sem til umfjöllunar er. Innihitastig er vegið meðaltal af lofthitastigi og geislunarhitastigi, sem hefur sömu varmagjöf til flata rýmisins og raunhitastig gefur. Fyrir íbúðarrými og þess háttar hús hefur innihitastigið og skynjunarhitastigið mælt í miðju rýminu í raun sama gildi.

Við­mið­un­ar­gildi fyr­ir úti­hita­stig

Hönnunarhitastig úti er það útihitastig, sem er valið til að reikna ákvarðandi varmatap. Það svarar ekki til mestu hugsanlegra loftlagsáhrifa, frekar til skilyrða sem ahfa ákveðna takmarkaða tíðni (kuldakast).

Við­mið­un­ar­gildi fyr­ir varmatap

Viðmiðunargildi fyrir varmatap rýmis eða byggingar er það varmaafl, sem þarf til að viðhalda innihitastigi við hin ákveðnu ytri skilyrði (kuldakast). Varmatap samanstendur af leiðnitapi og loftskiptatapi.

Við­mið­un­ar­lína

Lína skilgreind í framkvæmdarskilmálum notuð til staðsetningar.

Við­taki

Staður eða hluti af náttúrunni, sem tekur við fráveituvatni, þegar fráveitu sleppir, hvort sem vatnið hefur verið hreinsað eða ekki. Viðtaki getur verið haf, stöðuvatn, straumvatn eða jarðlög.

Við­un­andi hreins­un skólps

Hreinsun skólps með viðurkenndum hreinsibúnaði í samræmi við ákvæði reglugerðarinnar svo að gæðamarkmiðum fyrir viðtaka sé náð.

Við­ur­kennd­ur full­trúi

Einstaklingur eða lögaðili með staðfestu í Sambandinu sem hefur skriflegt umboð frá framleiðandanum til að koma fram fyrir hans hönd í tengslum við tilgreind verkefni.

Við­ur­kennd­ur þjón­ustu­að­ili

Viðurkenndur þjónustuaðili sem hefur löggldingu til að framkvæma afmarkaða vinnu við vatnslagnir.

Vind­átt

Vísar til þess úr hvaða átt vindur blæs, mælt sem stefna í gráðum miðað við hring (360°). Norður er talin 360°, austur 90°, suður 180° og vestur 270°. Í veðurathugunum er vindátt oft flokkuð í áttageira, t.d. 8, 16 eða 360 áttir, eftir nákvæmni mælinga. Hver áttageiri spannar ákveðið bil gráða og ákvarðar nafngift vindáttar (t.d. NA = norðaustanátt ≈ 45°). Vindátt er grunnforsenda í veðurmati og hönnun mannvirkja með tilliti til veðurálags, loftræstikerfa og staðsetningar á opum, klæðningum og einangrun.

Vind­hviða  

Skammvinn vindgusa. Oftast er miðað við að hún standi í 3 sekúndur (veðurstofumælar). Sum mælitæki (flestir mælar Vegagerðarinnar) miða þó við 1 sekúndu.

Vind­ing­ur

Timbur er undið um lengdarstefnu sína.

Vind­ing­ur/verp­ing­ur

Timbur undið  um lengdarás sinn.

Vindlund­ur

Vindlundur er það svæði kallað þar sem margar vindmyllur eru reistar í þyrpingu (e. wind farm eða wind park). Annað orð yfir vindlund er vindorkuver.

Vink­ill (Inn­an­vert)

90° horn (myndað af einhverjum hlutum).

Vinnslu­hæfni (sam­loð­un)

Ákvarðast af sáldurferli fylliefna, kornalögun þeirra og hlutfalli milli sands og malar, sementsmagni og blendiefnum.

Vinnslu­þurr við­ur

Sagaður viður með 19% hámarksraka, sem á að vera hægt að hefla án þess að heflun verði „loðin“. 

Vinnu­teikn­ing­ar

Tækniteikningar sem smíðisgripurinn er smíðaður eftir. Vinnuteikningar eru mismunandi eftir því hvort smíða á einn hlut eða raðsmíða marga hluti eða fjöldaframleiða hlutinn.

Vinnu­þrýst­ing­ur

Heildarþrýstingur.

Virk af­köst geym­is

Virkni vatnshitara - Virk afköst geymis er mælikvarði á afl, sem hitaflöturinn hefur gefið frá sér viðstöðulaust við ákveðna aflgjöf og við upphitun á vatni frá uppgefnu kaldavatnshitastigi TK upp í heitavatnshitastig Tv, sem hægt er að ná við valið vatnsrennsli Qrót.

Virki

Gegnheilir eða aflokaðir byggingarhlutar svo sem veggir, súlur, reykháfar og lokaðir lagnastokkar. Flatarmál virkis er mælt við fólgglöt hverrar hæðar. Virki er einnig samheiti yfir raforkivirki og neysluveitur.

Virkj­un

Virkjun er mannvirki sem notað er til að framleiða rafmagn.

Virkj­un­ar­leyfi

Virkjunarleyfi er leyfi sem veitt er samkvæmt lögum til að reisa og reka virkjun. Þó þarf ekki slíkt leyfi fyrir virkjanir sem hafa uppsett afl undir 1 MW.

Virkt rúm­mál geym­is

Virkt rúmmál geymis við ákveðið vantsrennsli og við ákveðna aflgjöf er það vatnsmagn sem unnt er að tappa af geymi við heitavatnshitastigið Tv0, áður en hitastig afrennslis er fallið undir gefið lágmarkshitastig Tvmin.

Virk­ur raf­bún­að­ur

Rafbúnaður sem inniheldur virkar rásir og þarfnast því aflfæðingar.

Vist­fer­ill

Samfelld og samtengd stig á ferli byggingarvöru frá öflun hráefna eða framleiðslu þeirra úr náttúruauðlindum til endanlegrar förgunar.

Vist­gerð­ir

Staðir eða svæði með ákveðnum einkennum, t.d. hvað varðar gróður- og dýralíf, jarðveg og loftslag.

Vist­hönn­un

Að fella umhverfisþætti inn í vöruhönnun í því skyni að bæta vistvænleika vöru allan vistferil hennar.

Vist­kerfi

Safn lífvera sem hafast við í afmörkuðu rými af tiltekinni gerð, ásamt öllum verkunum og gagnverkunum meðal lífveranna og tengslum þeirra við lífræna jafnt sem ólífræna umhverfisþætti sem tilheyra kerfinu, svo sem loft, vatn, jarðveg og sólarljós.

Víra­vinda

Áhald fyrir vírrúllur þegar vírinn er rakinn út.

Vot­rými

Öll lagnarými, s.s. baðherbergi, ræstiherbergi, þvottaherbergi og önnur rými með þvottavél, tengirými fyrir vatn, loftræsiklefar, tengiklefar vatnsúðakerfa og önnur þess háttar rými þar sem hætta er á vatnsleka.

Vott­un

Aðferð sem þriðji aðili beitir til að veita formlega staðfestingu á því að vara, ferli eða þjónusta sé í samræmi við tilgreindar kröfur.

Vott­un­ar­stofa

Aðili sem annast vottun.

Vökt­un

Kerfisbundin mæling og skráning einstakra þátta í umhverfinu til að sannreyna umhverfisáhrif.

Vörslu­lína

Gripheld girðing, hlið og önnur mannvirki svo og náttúrulegur farartálmi sem kemur í veg fyrir frjálsa för búfjár allt árið eða á þeim tímum árs þegar búfjár er von á svæðinu.

Y-Ý

Yf­ir­borðs­efni (e. surface tr­eat­ment ma­ter­i­al)

Vökvi sem borinn á yfirborðsflöt fasts efnis, undirlag, myndar við þornun, á eða í yfirborðinu, fast samfellt efni úr svonefndu bindiefni, sem getur verið lífræn manngerð fjölliða (pólýmer), olía o.s.frv., eða blöndur slíkra efna.

Yf­ir­borðs­með­höndl­un

Frágangur flata með yfirborðsefnum (t.d. málningu eða inndreypingu).

Yf­ir­borðs­sprunga

Litlar og stuttar sprungur á yfirborðinu, oftast dreifðar um flötinn. Sprungurnar er oftast hægt að fjarlægja með heflun.

Yf­ir­borðs­sprung­ur

Stuttar og mjóar sprungur sem myndast þegar bolurinn byrjar að þorna eftir afbörkun. 

Yf­ir­borðs­vatn

Kyrrstætt eða rennandi vatn á yfirborði jarðar, straumvötn, stöðuvötn og jöklar, svo og strandsjór.

Yf­ir­eft­ir­lit

Eftirlit með að ákvæðum laga nr. 146/1996, um öryggi raforkuvirkja, neysluvetina og raffanga, sé fylgt í framkvæmd með fullnægjandi hætti í samræmi við lögin og reglugerðir sem settar eru á grundvelli þeirra.

Yf­ir­lýs­ing um not­hæfi (e. Decl­aration of Per­for­mance, DoP)

Yfirlit yfir mikilvæga eiginleika og áformuð not vöru. Skjalið er gefið út af framleiðanda vörunnar og skal aðgengilegt hjá söluaðila á íslensku.

Yf­ir­vöxt­ur

Viður sem aðallega samanstendur af stuttfrumuvef. Yfirvöxtur verður til úr vaxtarlaginu og öðrum lifandi hlutum viðarins. Hann vex yfir sár á stofni eða rót.

Yf­ir­vöxt­ur/bark­ar­vas­ar

Innvaxinn börkur eða hola í viðnum sem inniheldur trjákvoðu og oftast börk Ytra miðjuefni Tveir ystu hlutar af miðjuhlutanum sagaðir 4, 5 eða 6 ex. log. Merghliðin er meira en 32 mm frá mergnum.

Ytri grá­geit

Grágeit sem hægt er að fjarlægja með heflun. Dýpt minni en 2 mm.

Þ

Þak­virki

Burðarvirki í þaki.

Þan­við­ur

Breyting á uppbyggingu trésins vegna einhliða álags. Viðurinn er oftast dekkri og harðari en eðlilegur viður og hefur mun meiri lengdarrýrnun Þanvír Sléttur vír sérframleiddur fyrir rafgirðingar.

Þarfa­grein­ing

Við hönnun fjarskiptalagna íbúðarhúsnæðis er nauðsynlegt að greina hverju verkkaupi vill gera ráð fyrir.

Þátt­ur efn­is

Aðskilinn hluti vöru sem framleiðandi afhendir í sérumbúðum og sem blanda skal í tilgreindu hlutfalli saman við annan eða aðra aðskilda hluta (þætti) vörunnar rétt fyrir notkun, til þess að efnið fái rétta eiginleika.

Þekju­flöt­ur

Þekjuflötur byggingar er landsvæði sem afmarkast af lóðréttu ofanvarpi hennar.

Þerrilögn

Lögn sem leiðir jarðvatn frá byggingum.

Þeyta

Þýðing sem nær yfir það sem átt er við með erlendu tökuorðunum dispersjón, emúlsjón, latex.

Þétt­býli

Svæði sem afmörkuð eru sem þéttbýli í aðalskipulagi sveitarfélags annaðhvort út frá reiknireglunni um þyrpingu húsa þar sem búa a.m.k. 50 manns og fjarlægð milli húsa fer að jafnaði ekki yfir 200 metra eða með öðrum hætti eftir ákvörðun sveitarstjórnar.

Þétt­býl­is­svæði

Svæði þar sem þéttbýli er nægilegt og/eða atvinnustarfsemi nægilega mikil til að hægt sé að safna og veita skólpi til hreinsistöðva eða til staða þar sem það er endanlega losað.

Þéttilag (membr­an)

Vatnsþétt lag.

Þéttipuls­ur (e. joint backer rod)

Notað í bakfyllingar. Eru oft úr polyetelín frauðplasti með lokuðu, sílikonkenndu yfirborði. Hafa ákveðið einangrunargildi sem lágmarkar myndun kuldabrúa, t.d. með gluggum eða öðrum samsetningum.

Þétt­leiki byggð­ar

Byggingarmagn miðað við flatarmál lands sem m.a. er lýst með nýtingarhlutfalli eða reikningsstærðum eins og íbúar/ha eða íbúðir/ha.

Þjálni  

Mælikvarði á vinnanleika steinsteypu og þar með hversu auðvelt er að leggja hana í mót Þjálni Þjálni nýrrar steypu er mælikvarði á það hversu blaut steypan er. Ræðst af vatnsmagni í blöndunni.

Þjálni­efni

Íblöndunarefni, sem minnkar vatnsþörf steinsteypu.

Þjóð­lenda

Landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi.

Þjón­ustu­loki - húsveitu­grind

Til að loka fyrir kerfi ef sinna þarf bakrás húsveitugrindar.

Þjón­ustu­loki - kalt vatn

Innri inntaksloki sem gerir kleift að loka fyrir kalda vatnið en hafa þó aðgang að köldu vatni úr tæmingu.

Þjón­ustu­loki - tengigrind­ur

Þjónustuloki skilur á milli tengigrindar og húsveitugrindar. Lokinn er aðallega nýttur þegar sinna þarf viðhaldi og viðgerðum á tækjabúnaði húsveitugrindar.

Þorn­andi ol­í­ur

Notaðar sem bindiefni í málningu og inndreypingu, oft blandaðar öðrum bindiefnum eða bindiefnaþáttum, eins og t.d. alkýðum. Eru bindiefnin þá nánar tilgreind sem alkýðolíur eða olíualkýð.

Þrep­breidd

Breidd þreps. Mæld milli innri brúna handriða eða milli veggja.

Þrifatæki

Handlaugar, eldhús- og þvottahúsvaskar, baðkör, sturtur, salerni og fleira.

Þrí­vídd­ar­mynd

Á þrívíddarmynd er dýptin einnig sýnd sem þriðja víddin. Hægt er að sýna smíðisgripinn á samkvarða mynd, tvíkvarða mynd eða fjarvíddarmynd.

Þrýsti­fall

Orkutap (á rúmmálseiningu), sem fram kemur við vatnsrennsli í rörum, geymum og lagnahlutum.

Þrýsti­flokk­ar

Flokkun krana eftir þeim bakþrýstingi sem nauðsynlegur er til að þeir skili tilskildu rennsli (málrennsli) í fullopinni stöðu.

Þrýsti­jafn­ari

Hlutverk þrýstijafnara er að tryggja að þrýstingur inn á hitakerfið sé ætíð meiri en út af því. Þrýstijafnarinn jafnar einnig út sveiflur sem kunna að verða í dreifikerfi hitaveitunnar.

Þrýsti­mát­un

Samkeytasvæði beggja hluta verða alltaf að vera með yfirmál þrátt fyrir ákveðin frávik. Það fer eftir frávikum hversu stórt yfirmálið þarf að vera.

Þrýsti­styrk­ur

Brotþol við þrýstiálag.

Þrýsti­við­ur

Þrýstiviður myndast neðan á greinum og í skökkum og bognum barrtrjám.

Þrætu­svæði

Hluti lands þar sem eigendur fasteigna deilir um eignarhald á.

Þrösk­uld­gildi

Gildið samsvarar þeim vindhraða, hornrétt á vatnsblautan vegg þar sem sprunga er, sem þarf til þessað vatnið fari að flæða inn í sprungu af tiltekinni vídd.

Þurr­efni

Hið fasta efni, sem situr eftir á fletinum eftir þornun og eða hörðnun, þ.e. þegar leysiefni eða þynningarefni hafa gufað upp.

Þurrklofn­ing­ur

Timbrið er klofið eftir að það er þurrkað. Þurrkrýrnun  Sú rýrnun sem á sér stað í steypunni vegna uppgufunar vatns á hörðnunarskeiði hennar.

Þurrkrýrn­un 

Sú rýrnun sem á sér stað í steypunni vegna uppgufunar vatns á hörðnunarskeiði hennar (e. Drying shrinkage).

Þurrkskrið

Það skrið sem verður í steypunni þegar steypan er jafnframt að þorna út og rýrna af þeim völdum samtímis (e. Drying creep).

Þurrk­spenna

Spenna sem verður til vegna þurrkunar í viðnum.

Þurrk­sprung­ur

Sprungur sem myndast þegar timbur er þurrkað. Sprungurnar fylgja viðarstefnu og geta þess vegna verið beinar eða á ská.

Þver­bog­ið

Breiðhlið bogin þvert á lengdarstefnu.

Þver­sprung­ur (þrýsti­brot)

Viðurinn hefur brotnað þvert á vaxtarstefnuna vegna álags sem hefur orsakast af því að efnið hefur bognað óeðlilega mikið. Ástæðan er oft sterkur vindur sem beygir tréð kröfuglega.

Þver­tré

Þvert á efnislengd.

Þver­við­ur

Mjög óreglulegur vöxtur. Oftast í tengslum við kvisti eða toppbrot.

Þykkt

Ákveðin þykkt, sem gildir við ákveðið rakastig.

Þynn­ing­ar­svæði

Sá hluti viðtaka þar sem þynning mengunar á sér stað og ákvæði starfsleyfis kveða á um að mengun megi vera yfir umhverfismörkum eða gæðamarkmiðum.

Þynn­ir

Þunnfljótandi efni, venjulega blanda lífrænna leysa eða leyfiefna (upplausnarefna) sem bæta má út í málningu eða inndreypingu til þess að lækka hlutfall þurrefnis og gera yfirborðsefnið meira þunnfljótandi.

Þýð­ing­ar­mik­il hrá­efni

Hráefni sem eru á lista framkvæmdastjórnar ESB yfir þýðingarmikil hráefni.

Ö

Öll breidd­in

Öll timburbreidd hefur sömu gæði.

Öll lengd­in ein gæði

Öll efnislengd hefur sömu gæði.

Ör­fyr­ir­tæki

Örfyrirtæki fyrirtæki sem hefur færri en 10 starfsmenn og ársveltu eða efnahagsreikning sem er ekki hærri en 2 milljónir evra

Ör­sprung­ur

Örsprunga er mjög fín og smá sprunga í efni (t.d. steinsteypu), yfirleitt svo smá að hún er vart sjáanleg með berum augum, og hefur oft breidd á örskala.

Ör­uggt svæði

Sérstakt afmarkað rými innan byggingar eða á lóð sem er varið með þeim hætti að reykur og hiti veldur ekki heilsutjóni og aðgengi slökkviliðs til björgunar er öruggt.

Ör­ygg­is­gler

Gler sem hindrar eða minnkar hættu á slysum á fólki við umgengni og snertingu við gler, þ.m.t. hlífðargler.

Ör­ygg­is­grind

Komið fyrir efst eða neðst í stigum til að hindra börn í að komast í stigann.

Ör­ygg­is­kerfi

Föst kerfi í mannvirkjum til þess að uppgötva eða halda eldi í skefjum og senda boð á sjálfvirkan hátt.

Ör­ygg­is­list­ar

Festir ofan á aftari brún eða neðan á fremri brún þrepa í opnum stigum, til að hindra börn í að komast milli þrepanna.

Ör­ygg­is­loki

Loki sem við ákveðinn þrýsting losar umframloft, vatn eða gufu frá geymum eða lögnum. Tryggir að ekki myndist hærri þrýstingur á hitakerfi en tilgreindur er, þó svo að sjálfvirkur stjórnbúnaður þess bili.

Ör­ygg­is­stjórn­un

Skilgreint eftirlitskerfi til að tryggja að kröfum um gæði vinnu og öryggi búnaðar, sem gerðar eru í samræmi við lög og reglugerðir, sé fullnægt.

Ör­ygg­is­stjórn­un­ar­kerfi

Kerfisbundnar ráðstafanir sem tryggja að starfsemi sé samkvæmt öryggiskröfum laga og reglugerða og sönnur eru færðar á með skráningu.