Inn­gang­ur

Þann 1.september 2025 tók krafa um skil á lífsferilsgreiningum (LCA) í byggingarreglugerð gildi. Samkvæmt kröfunni þarf að skila inn lífsferilsgreiningu við umsókn um byggingarleyfi fyrir nýbyggingar í umfangsflokki 2 og 3. HMS ber ábyrgð á útgáfu leiðbeininga, móttöku LCA gagna og utanumhaldi. Leiðbeiningasíða HMS um LCA lýsir aðferðafræðinni sem fylgja þarf og inniheldur aðrar gagnlegar upplýsingar. Frá því að krafan tók gildi hefur LCA niðurstöðum verið skilað í gegnum LCA skilagátt HMS. Í byrjun mars 2026 var einnig opnað fyrir skil á LCA í gegnum nýtt umsóknarviðmót byggingarleyfa en stefnt er á að LCA skil muni alfarið fara í gegnum nýja viðmótið þegar öll sveitarfélög landsins hafa tekið það í notkun. Frá 1.september 2025 til 15.júní 2026 hafa alls borist 230 lífsferilsgreiningar til HMS.

Fyrstu 8 mánuðuna eftir að krafan tók gildi var lögð áhersla á að rýna allar greiningar sem skilað var inn og gefa endurgjöf til þeirra sem skiluðu greiningunum, sérstaklega þegar eitthvað mátti betur fara. Þetta var gert í þeim tilgangi að auka stuðning við markaðinn í fyrstu áföngum LCA innleiðingarinnar í byggingarreglugerð. Eitt af meginmarkmiðum innleiðingarinnar er að gera lífsferilsgreiningar að eðlilegum hluta byggingarverkefna frá hönnunarstigi. Þannig geta hönnuðir nýtt sér LCA sem tól til þess að draga úr kolefnisspori bygginga þegar ákvarðanir eru teknar á fyrri stigum verkefna. Lífsferilsgreining gerir það mögulegt að mæla kolefnissporið sem leiðir til þess að markmið geta verið sett og lausnir þróaðar sem ná tilsettum árangri. Rýni allra greininga á tímabilinu 1.september 2025 til 8.maí 2026 fól í sér að skoða hvort helstu magntölur væru raunhæfar miðað við stærð verks og hvort tekið væri tillit til allra byggingarhluta og lífsferilsfasa. Einnig var athugað hvort bakgrunnsgögn (losunarstuðlar) í útreikningum væru viðeigandi.

HMS telur mikilvægt að gefa út viðmiðunargildi fyrir kolefnisspor íslenskra nýbygginga, eins og kveðið er á í aðgerð 5.1.6. í Vegvísi að vistvænni mannvirkjagerð, í þeim tilgangi að auka gagnsæi og skilning. Einnig geta útgefin viðmiðunargildi aukið hvatningu á markaði til að draga úr kolefnisspori nýbygginga. Með markvissri rýni fyrstu 8 mánuðina var hægt að taka saman áreiðanlegar greiningar til að setja fyrstu viðmiðunargildin sem byggja á samtals 106 greiningum fyrir íbúðar- og atvinnuhúsnæði (án sérstakra mannvirkja sem og virkjana og fiskeldisstöðva). Nánar tiltekið eru 79 greiningar fyrir íbúðarhúsnæði og 27 greiningar fyrir atvinnuhúsnæði í úrtakinu. Eftirfarandi atriði er varða útreikning á fyrstu viðmiðunargildunum er mikilvægt að nefna:

Við­mið­un­ar­gildi

Viðmiðunargildi fyrir heildarkolefnisspor (allir innifaldir lífsferilsfasar) íbúðarhúsnæðis og atvinnuhúsnæðis eru sýnd í töflu 1, annarsvegar í einingunni kílógrömm CO2-ígildi á fermetra á ári og hins vegar í einingunni kílógrömm CO2-ígildi á fermetra.

Mynd 1 sýnir hvernig kolefnisspor dreifist milli lífsferilsfasa í greiningunum (íbúðar- og atvinnuhúsnæði saman). Dreifing kolefnissporsins samræmist vel dreifingu sem metin var fyrir Vegvísi að vistvænni mannvirkjagerð 2030 á vegum samstarfsverkefnisins Byggjum grænni framtíð.

Mynd 1. Dreifing kolefnisspors milli lífsferilsfasa, íbúðar- og atvinnuhúsnæði.

Tafla 2 sýnir hæstu og lægstu gildi greininganna fyrir heildarkolefnisspor (allir innifaldir lífsferilsfasar).

Samantektin á gögnunum sýnir að framleiðsla byggingarefna (A1-A3) er stærsti losunarvaldur bygginga yfir lífsferil þeirra eða 46%. Yfir notkunartíma bygginga (B4 og B6) er losunin einnig töluverð eða samtals 35%. Til þess að draga úr kolefnisspori er því ljóst að leggja þarf áherslu á að nota byggingarefnin á skilvirkan hátt og velja efni með lægra kolefnisspor en jafnframt góða endingu. Þó að losun íslenskra orkugjafa fyrir húshitun og rafmagn sé mun lægri en víða annarsstaðar skiptir máli fyrir kolefnissporið að hanna byggingar þannig að þær nýti orku vel yfir líftímann. Þar sem losun orkunnar er lág á Íslandi þarf samt sem áður að huga vel að því hvort hönnun sem gengur langt í að draga úr orkuþörf sé mögulega að hækka kolefnisspor frá framleiðslu bygginga umfram það sem sparast yfir notkunartímann (t.d. með auknum einangrunarþykktum eða umfangsmiklum vélrænum kerfum).

Af hæstu og lægstu gildunum sést að byggingar sem verið er að byggja á Íslandi í dag eru með mjög mismunandi kolefnisspor. Lægstu gildin eru rúmlega 40% lægri en meðaltalsgildin (viðmiðunargildin) sem sýnir að nú þegar er hægt að setja markmið um að ná kolefnisspori sem er vel undir viðmiðunargildunum í nýbyggingarverkefnum.

Næstu skref í LCA inn­leið­ingu

Innleiðing LCA í byggingarreglugerð á Íslandi er vegferð sem er komin vel af stað. Markmið hennar er að gera kolefnisspor íslenskra bygginga mælanlegt, auka þekkingu hagaðila byggingariðnaðarins á umhverfisáhrifum bygginga og búa til grundvöll til þess draga úr kolefnisspori byggingariðnaðarins. Þó að mikilvægum áfanga hafi verið náð þegar LCA varð að kröfu í byggingarreglugerð er margt eftir á þessari vegferð. Frá því að krafan tók gildi hefur einnig dýrmæt reynsla safnast sem hægt er að nýta til að bæta innleiðinguna.

Eftirfarandi atriði tengd LCA aðferðafræðinni verða uppfærð á döfinni:

Ofangreind atriði eru í forgangi en þetta er ekki tæmandi listi. Einnig skal þess getið að gætt verður að því hvernig íslenska aðferðafræðin samræmist nýrri EU reglugerð sem tengist lífsferilsgreiningum í Energy Performance of Buildings Directive (EPBD).

Stefnt er á tvo stóra áfanga í LCA innleiðingunni haustið 2027:

Stað­an í stærra sam­hengi

Stóra markmiðið er að draga úr losun byggingariðnaðarins sem er einn stærsti losunarvaldur jarðar og ber ábyrgð á tæplega 40% af orkutengdri losun á heimsvísu. Fyrstu LCA gögnin sem hafa safnast eftir innleiðingu kröfunnar hjálpa okkur að meta núverandi kolefnisspor byggingariðnaðarins á Íslandi. Jafnframt munu áframhaldandi LCA skil varpa ljósi á hvernig kolefnisspor byggingariðnaðarins þróast og hvort það haldi í við markmið um samdrátt í losun.

Í nýju rannsóknarverkefni sem var unnið af rannsakendum við Umhverfis- og byggingarverkfræðideild Háskóla Íslands hefur verið lagt nýtt mat á kolefnisspor byggingariðnaðar Íslands í heild sinni þar sem stuðst var við nýju LCA gögnin sem viðmiðunargildin byggja á (Assessment of Scope 3 emission from new construction in the City of Reykjavík). Árið 2022  var kolefnisspor byggingariðnaðarins á Íslandi metið í fyrsta sinn í Vegvísi að vistvænni mannvirkjagerð 2030. Nýja rannsóknin sýnir að kolefnissporið er um 9% hærra en áætlað var í fyrra mati eða 391.000 tCO2íg, miðað við 359.000 tCO2íg í fyrra mati. Í Vegvísi að vistvænni mannvirkjagerð 2030 var einnig sett markmið um 43% samdrátt í losun byggingariðnaðarins fyrir 2030 en við þá markmiðasetningu voru landsmarkmið íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum höfð til hliðsjónar. Nýja matið á kolefnisspori byggingariðnaðarins sýnir því að án breytinga verður því markmiði ekki náð. Samkvæmt rannsókninni liggja mikil tækifæri í hagkvæmari nýtingu fermetra. Til dæmis með því að miða við um 30 m2 á mann í íbúðarhúsnæði og draga samtímis úr kolefnisspori nýrra bygginga er hægt að ná loftslagsmarkmiðum Vegvísis að vistvænni mannvirkjagerð 2030. Þessi greining er í samræmi við það sem kemur fram í nýrri útgáfu innan norræna verkefnisins Nordic Sustainable Construction. Samkvæmt henni getur byggingariðnaðurinn dregið verulega úr kolefnisspori með því að beita aðgerðum sem stuðla að betri nýtingu bygginga fremur en að treysta eingöngu á nýbyggingar til að mæta húsnæðisþörf. Þetta felur í sér að lengja líftíma mannvirkja, auka endurnýtingu og umbreytingu á þegar byggðu húsnæði og hanna byggingar með sveigjanleika sem gerir þær nothæfar fyrir mismunandi þarfir yfir tíma. Með því að nýta byggt rými betur og draga úr þörf fyrir nýtt byggingarmagn má draga mikið úr heildarlosun. New European Bauhaus, sem er framtak Evrópusambandsins sem tengir sjálfbærni, fagurfræði og samfélagsgæði í byggðu umhverfi, leggur áherslu á að til að mæta húsnæðisþörf eigi fyrst og fremst að nýta betur þegar byggð mannvirki. Með því að endurnýta, umbreyta og lengja líftíma bygginga má draga úr þörf fyrir nýbyggingar, spara auðlindir, minnka losun og úrgang, á sama tíma og húsnæðisþörf er mætt.

Þegar byggja þarf nýjar byggingar er með góðri hönnun er hægt að draga úr efnisþörf og velja viðeigandi byggingarefni með lægra kolefnisspor. Í nýkláruðu verkefni sem unnið var af EFLU og hlaut styrk úr Aski – mannvirkjarannsóknasjóði var reiknuð losun fjögurra íbúða steypts viðmiðunarhúss 10,9 kg CO₂íg/m²/ár, en miðað var við byggingar- og framleiðsluaðferðir dagsins í dag og almennt framboð á íslenskum markaði (Kolefnisspor viðmiðunarhúss á Íslandi). Losunin var því 1,4 kg CO₂íg/m²/ár lægri en nýju viðmiðunargildi HMS fyrir íbúðarhúsnæði, en hlutfall hvers fasa af heildarkolefnisspori var sambærilegt. Í verkefninu voru einnig auðkenndir þættir sem valda mestum umhverfisáhrifum yfir lífsferil bygginga og metið hvar tækifæri séu fyrir umbætur í íslenskum byggingariðnaði.  Samkvæmt lokaskýrslu verkefnisins er með lítilli fyrirhöfn hægt að lækka kolefnisspor nýbygginga á Íslandi um 15% með því að velja bæði steypu og steypustyrktarstál með lægra kolefnisspor og með því að styðjast við náttúrulega loftræsingu húsnæðis.

Ef fyrstu viðmiðunargildin sem hafa verið kynnt hér eru sett í samhengi við markmið úr Vegvísi að vistvænni mannvirkjagerð 2030 um samdrátt í losun þá munu nýbyggingar árið 2030 þurfa að vera jöfn eða undir viðmiðunargildum í töflu 3 til að ná 43% samdrætti í losun byggingariðnaðarins (að því gefnu að byggingarhraði sé svipaður).

Áhugavert er að sjá að viðmiðunargildin miðað við 43% samdrátt í losun eru mjög svipuð lægstu gildum kolefnisspors íbúðar- og atvinnuhúsnæðis úr þeim greiningum sem lágu til grundvallar fyrir fyrstu viðmiðunargildin. Þó stórt verkefni sé fyrir höndum um að lækka kolefnisspor byggingariðnaðarins gefur þetta von um að hægt sé að ná markmiðunum. Á mynd 2 má sjá samantekt á LCA gögnunum, sem fyrstu viðmiðunargildin byggja á, í samanburði við kolefnisspor nýbygginga sem þarf að stefna að til að halda í við loftslagsmarkmiðum Vegvísis að vistvænni mannvirkjagerð 2030.

Mynd 2. Samantekt – Dreifing á heildarkolefnisspori nýbygginga á Íslandi samkvæmt nýjum LCA

HMS þakkar fyrir gott samtal og ábendingar varðandi innleiðingu lífsferilsgreiningar sem hagaðilar byggingariðnaðarins hafa veitt. HMS hvetur hagaðila áfram eindregið til að hafa samband með spurningar eða annað varðandi LCA á netfangið lca@hms.is.