Hvað er bygg­ing­ar­vara?

Hugtakið byggingarvara er skilgreint í 2. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 305/2011. Byggingarvara merkir allar þær vörur eða samstæður sem eru framleiddar og settar á markað til varanlegrar ísetningar í mannvirki eða hluta þeirra og nothæfi þeirra hefur áhrif á nothæfi mannvirkjanna að því er varðar grunnkröfur um mannvirki.

Grunn­kröf­ur um mann­virki

Grunnkröfur um mannvirki eru skilgreindar í viðauka I í lögum um byggingarvörur nr. 114/2014. Um er að ræða kröfur er varða burðarþol og stöðugleika mannvirkja, varnir gegn eldsvoða, hollustuhætti, heilbrigði og umhverfi, öryggi við notkun og aðgengi, hávaðavarnir, orkusparnað og hitaeinangrun og sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda.

Samkvæmt lögum verða öll íslensk mannvirki að standast tilteknar grunnkröfur. Grunnkröfurnar eru lágmarkskröfur. Þar af leiðandi gilda sömu grunnkröfur til byggingarvara enda má (með nokkurri einföldun) fullyrða að mannvirki sé heild samansett úr ólíkum byggingarvörum.

Mann­virki

Fjölmörg hugtök (þ.e. almennar hugmyndir sem vísa til helstu sameiginda einstakra hluta eða fyrirbæra) lýsa því manngerða. Sem dæmi  má nefna: virki, virkjun, vegur, hús, bygging, brú, kastali, höll, smáhýsi, garðhýsi, flugvöllur, íþróttavöllur o.s.frv.

Eitt víðtækasta hugtakið er mannvirki. Orðið nær hins vegar ekki yfir allt gert af manna höndum.

Í byggingarreglugerð nr. 160/2010 segir að mannvirki sé hvers konar jarðföst, manngerð smíð, svo sem hús og aðrar byggingar eða skýli, virkjanir, dreifi- og flutningskerfi rafveitna, hitaveitna, vatnsveitna og fjarskipta, fráveitumannvirki, umferðar- og göngubrýr í þéttbýli, stór skilti og togbrautir til fólksflutninga. Til mannvirkja teljast einnig tímabundnar og lausar byggingar sem ætlaðar eru til svefns eða daglegrar dvalar manna í fjóra mánuði eða lengur á sama stað, svo sem starfsmannabúðir og húsvagnar. Mannvirki á eða í hafi, vötnum og ám sem hafa fasta staðsetningu teljast einnig til mannvirkja.

Hús, byggingar, hallir og virki eru því allt mannvirki svo lengi sem um er að ræða jarðfasta, manngerða smíð. Hins vegar eru öll mannvirki ekki eingöngu byggingar eða hús. Mannvirki eru líka brýr, vegir, sjóleldiskvíar með fasta staðsetningu o.fl.

Bílar eru lausir hlutir sem hægt er að færa með auðveldum hætti. Bílar eru því ekki mannvirki. Sömu sögu er að segja um hjólhýsi á vegum landsins, vinnuvélar, laus tjöld, færanlega skála, húsgögn, tölvur o.s.frv.

Lög um mann­virki

Á Íslandi gilda lög um mannvirki (nr. 160/2010). Markmið laganna er (1. gr. markmið).
    a. Að vernda líf og heilsu manna, eignir og umhverfi með því að tryggja faglegan undirbúning mannvirkjagerðar og virkt eftirlit með því að kröfum um öryggi mannvirkja og heilnæmi sé fullnægt.
    b. Að stuðla að endingu og hagkvæmni mannvirkja, m.a. með því að tryggja að þau séu hönnuð þannig og byggð að þau henti íslenskum aðstæðum.
    c. Að stuðla að vernd umhverfis með því að hafa sjálfbæra þróun að leiðarljósi við hönnun og gerð mannvirkja.
    d. Að stuðla að tæknilegum framförum og nýjungum í byggingariðnaði.
    e. Að tryggja aðgengi fyrir alla.
    f. Að stuðla að góðri orkunýtingu við rekstur bygginga.

Hugtakið mannvirki hefur því skýra merkingu í íslenskum lögum og reglugerðum ásamt því að lög gilda um íslensk mannvirki.

Hvað merk­ir hug­tak­ið bygg­ing?

Hugtakið bygging kemur víða við í tengslum við mannvirkjagerð. Nægir að nefna lög um byggingarvörur nr. 114/2014, byggingarreglugerð nr. 160/2010, byggingarerftirlit og byggingarleyfi sem dæmi.

Í byggingarreglugerð nr. 160/2010 er bygging skilgreind sem hús, byggt á staðnum eða sett saman út einingum, og önnur sambærileg mannvirki.

Allar byggingar eru því mannvirki en öll mannvirki eru ekki öll byggingar. Sem dæmi er brú mannvirki en brú er ekki skilgreind sem hús, byggt á staðnum eða sett saman á úr einingum. Brú er ekki bygging.

Bygg­ing­ar­vör­ur búa að til­tekn­um eig­in­leik­um

Allar byggingarvörur búa að tilteknum eiginleikum. Sumar eru framleiddar sérstaklega til að þola raka, aðrar eru framleiddar til að flytja rafmagn o.s.frv. Eiginleikar byggingarvara eru ólíkir milli vara og til að geta borið ólíka eiginleika saman er horft til þess sem er mælanlegt.

Mynd: Mannvirki á borð við byggingar eru heildir myndaðar úr ólíkum byggingarvörum.

Eig­in­leik­ar bygg­ing­ar­vöru

Eiginleikar byggingarvara eru mælanlegar og reiknanlegar upplýsingar um vöruna (gildi og tölulegar stærðir). Upplýsingar um eiginleikana eru ekki settar fram sem skoðun eða umfjöllun heldur sem niðurstöður (talnagildi) viðurkenndra og samræmdra mælinga.

Eiginleikar byggingarvara snúast ekki um verð, lengd, breidd, stærð, rúmmál eða hvort vörurnar séu fallegar eða í tísku. Þeir snúast um um hvað varan getur og hægt er að mæla. Þar koma inn þættir eins og varmaleiðni, hljóðeinangrun, gufugegndræpi, burðarþol og mótstaða gegn eldi.

Til að túlka framangreint þarf aðrar mælieiningar en sentimeter, meter, fermeter,  rúmmál eða verðmiða.

Mælieiningar sem varða eiginleika eru t.d. W/m·k (varmaleiðni), dB (hljóðeinangrun), pH (sýrustig) og kN/kN/m2 ( burðarþol).

En mælieiningar einar og sér tryggja ekki að hægt sé að skoða eiginleika tiltekinnar vöru eða bera hana saman við aðra. Til að geta borið saman byggingarvörur þurfa eiginleikarnir að vera reiknaðir út með samræmdum og viðurkenndum aðferðum.

Sam­ræmt kerfi fyr­ir mæl­ing­ar og sam­an­burð á eig­in­leik­um

Innan Evrópusambandsins (og þar með á Íslandi) hefur verið komið á fót samræmdu kerfi sem gerir framleiðendum kleift að skilgreina, mæla og bera saman eiginleika byggingarvara á sameiginlegan hátt. Markmið kerfisins er að tryggja gagnsæi, öryggi og jafnræði á innri markaði, jafnframt því að styðja við gæði mannvirkja og vernd heilsu, öryggis og umhverfis.

Kjarni kerfisins er áherslan á eiginleika vörunnar, en ekki á t.d. notkun hennar í tilteknu landi. Ábyrgð á að velja rétta vöru fyrir tiltekið mannvirki og áformuð not hvílir því á þeim aðilum sem koma að hönnun, framkvæmd og innflutningi mannvirkja. Til að slíkar ákvarðanir séu teknar á upplýstan hátt er nauðsynlegt að upplýsingar um eiginleika byggingarvara séu áreiðanlegar, samanburðarhæfar og aðgengilegar.

CE-merk­ing­ar og yf­ir­lýs­ing um not­hæfi

Samræmda kerfið (sem byggir á CE-merkingum og fylgiskjali sem heitir yfirlýsing um nothæfi, e. Declaration of Performance/DoP) tengist beint grunnkröfum um mannvirki, svo sem burðarþoli, brunavörnum, hollustuháttum, orkunýtni og sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda.

Með því að lýsa eiginleikum byggingarvara á stöðluðu formi verður mögulegt að meta hvort og með hvaða hætti tiltekin vara geti stuðlað að því að mannvirki uppfylli t.d. grunnkröfur til mannvirkja.

Fyrir fagaðila í byggingariðnaði, hönnuði, verkkaupa og eftirlitsaðila er þetta samræmda kerfi lykilforsenda fagmennsku og ábyrgra vinnubragða. Það skapar sameiginlegt tungumál um byggingarvörur, dregur úr misskilningi og eykur líkur á að réttar vörur séu valdar fyrir rétt verkefni. Á sama tíma eykur kerfið ábyrgð þeirra sem taka ákvarðanir, þar sem val á byggingarvörum verður rökstutt með skýrum og staðfestum eiginleikum fremur en venjum, tilfinningu eða hefð.

Með­ferð á bygg­inga­vöru skipt­ir máli

Allar byggingarvörur búa að tilteknum eiginleikum, þ.e. þær eru ætlaðar til ákveðinna verka og búa yfir ákveðinni skilgreindri getu. Sem dæmi eru sumar byggingarvörur betur til þess fallnar að þola raka meðan aðrar eru ætlaðar sem hluti af burðarviki mannvirkis.

Ef framleiðsla á byggingarvörunni stenst kröfur laga og staðla á byggingarvaran að búa að fullum eiginleikum við lok framleiðslu. Í því ástandi á varan að fara í sölu, vera flutt milli landa eða nýtt sem hluti af mannvirki.

Gæta verður að meðferð byggingarvörunnar frá því hún er framleidd til þess að hún er hluti af mannvirki.

Með rangri meðhöndlun er tekin áhætta á að varan tapi eiginleikum og standist þar með ekki þær kröfur sem til hennar eru gerðar. Með nokkurri einföldun má segja að varan sem notuð er í mannvirkið er ekki sú sem framleiðandinn skilaði frá sér. Neytendur eru ekki að fá vöruna sem þeir greiða fyrir.

Rétt meðhöndlun frá afhendingu til uppsetningar er lykilatriði til að tryggja fulla eiginleika og að mannvirki standist grunnkröfur um mannvirki.

Mynd: Dæmi um ranga meðferð á byggingarvöru. Timburgluggar liggja óvarðir á verkstað.

Huga þarf vel að raka­vörn­um

Raki getur skert eiginleika byggingarvara. Hann getur valdið skemmdum á vörum líkt og timbri og múrefnum og haft áhrif á aðra byggingarhluta. Raki getur leitað í byggingarvöru vegna þess að varan er ekki varin fyrir regni/snjókomu eða raka í andrúmslofti. Mikill vindur, frost og þíða og óhindrað sólarljós getur einnig haft áhrif. Því er mikilvægt að nota veðurvarnir við flutninga og geymslu á sölu- og framkvæmdatíma.

Rakavandamál geta t.d. leitt til rýrnunar á eiginleikum efna, myglu og verri innivistar. Einnig geta þau haft neikvæð áhrif á heilbrigði notenda, orkunýtingu og sjálfbærni.

Samkvæmt byggingarreglugerð nr. 112/2012 skulu byggingarefni vera nægjanlega þurr við uppsetningu og vernduð gegn raka. Rétt meðferð byggingarvara er því nauðsynleg til að uppfylla lög og draga úr sóun.

Framleiðendur, flutningsaðilar, söluaðilar, verktakar og neytendur verða að umgangast byggingarvörur í samræmi við þarfir vörunnar og þar með tryggja að varan tapi í engu eiginleikum. Röng efnismeðferð (of mikill eða of lítill raki, rangt hitastig við geymslu, sólarljós o.fl.) getur valdið byggingargalla eða óþarflega stuttum líftíma hluta eða heildar mannvirkis.

Dæmi um ranga með­ferð á bygg­ing­ar­vöru

Hvaða bygg­ing­ar­efni/vör­ur þurfa sér­staka með­höndl­un?

Allar byggingarvörur krefjast tiltekinnar meðferðar. Upplýsingar um meðferð má oft finna á umbúðum vörunnar eða hjá framleiðendum/söluaðilum. Hins vegar þurfa byggingarvörur sem eru eða hluta eða í heild samansettar úr lífrænum efnum og geta tekið til sín raka úr umhverfinu (líkt og timbur, timburgluggar, tréhurðir, tréplötur, gifsplötur, parket, rafbúnaður, klæðingar og yfirborðsefni) sérstaka meðhöndlun. Verja þarf viðkvæmar byggingarvörur fyrir raka (regn/snjór og raki í andrúmslofti) á sölu- og framkvæmdartíma.

Aðrar byggingarvörur geta einnig geymt nokkurt magn af raka (s.s. vikurplötur, glerull, steinull og hleðslusteinar út gifsi) og eru þar með einnig viðkvæm fyrir raka.

Ef of mikill raki er í byggingarvöru þarf að þurrka þær fyrir notkun, svo þær séu hæfar til notkunar og tengist öðrum efnum rétt. Framangreint á sérstaklega við byggingarvörur úr timbri. Í sumum tilfellum veldur of mikill raki því að varan er óhæf til notkunar (sbr. múrefni). Þurrkunartími er mismunandi eftir tegund, stærð og uppbyggingu efnisins. Til að tryggja að vara búi að réttu rakastigi við not er mikilvægt að mæla rakastigið með rakamæli. Framangreint á sérstaklega við um timbur, timburplötur, timburglugga og önnur lífræn byggingarefni.

Flest byggingarefni og þar með flestar byggingarvörur (fyrir utan t.d. vörur eingöngu úr málmum sbr, skrúfur, kamstál, þakstál, vinklar o.s.frv.) leitast við að jafna innri rakastig á við rakastigið í umhverfinu. Efnin taka í sig raka á mismunandi hátt, en markmiðið er alltaf að ná jafnvægi.

Helstu áhættuþættir í umhverfi byggingarvara eru: raki, hitastig, frost og þíða, vindur, sól og geislun og mengun og önnur efni í umhverfi.

Hver er rétt með­ferð á bygg­ing­ar­vöru?

Rétt meðferð er sú meðferð sem framleiðandi vörunnar mælir með til að varan haldi fullum eiginleikum frá framleiðslu þar til notkunar.

Framangreint þýðir:

Huga þarf sér­stak­lega að með­ferð á bygg­ing­ar­vör­um úr timbri

Huga þarf sérstaklega að meðferð á byggingarvörum úr lífrænum efnum eins og timbri. Timbur er mjög viðkvæmt fyrir raka og umhverfisáhrifum. Timbur leitar alltaf að því að ná jafnvægisraka, þ.e. sama rakastigi og er í umhverfinu. Þegar jafnvægisraka er náð gefur timbrið hvorki frá sér raka né tekur til sín, rakaástandið er stöðugt.

Meðferð á byggingarvörum úr timbri þarf að vera þess eðlis að eiginleikar varanna haldist. Eiginleikar timburvara tapast fljótt sé varan t.d. geymd við of hátt raka- eða hitastig.

Timb­ur býr að ákveðn­um eig­in­leik­um við lok fram­leiðslu

Allt timbur býr að ákveðnum eiginleikum við lok framleiðslu. Búið er að saga timbrið í þykktir og lengdir, þurrka og jafnvel hefla. Framangreint á við um allt timbur sem selt er hjá viðurkenndum söluaðilum. Við flutning, sölu og not er mikilvægt að allir sem koma að ferlinu geri sitt og gæti að því að t.d. raki komist ekki að timbrinu. Þar með aukast líkur á að að eiginleikar byggingarvaranna (timbursins) haldist óbreyttir.

Með­ferð og mót­taka bygg­ing­ar­vara á sölu- og fram­kvæmd­ar­tíma

Meðferð á sölu- og/eða framvæmdartíma (ásamt meðferð í flutningum) skiptir miklu máli. Rétt meðferð tryggir að varan heldur fullum eiginleikum. Þar með minnka líkur á t.d. kostnaðarsömum byggingargöllum.

Þegar vara er sett í sölu eða verið er að afhenda vöru á byggingarstað er mælt með því að ástand vörunnar sé metið. Um tiltekið rakaöryggiseftirlit er að ræða. Ekki er rétt að vara með t.d. of háu rakastigi fari í sölu eða sé notuð sem hluti af mannvirki.

Mynd: Rakastig byggingarvöru úr timbri þarf að vera rétt þegar hún fer í sölu eða hún er nýtt sem hluti mannvirkis.

Fyrst er að tryggja að varan búi að réttu rakastigi. Sem dæmi má nota rakamæli til að kanna rakastig timburs og byggingarvara úr timbri. Rétt notkun rakamælis krefst kunnáttu. Miklu máli skiptir hvar rakamæli er stungið í t.d. timburplanka og hvernig rakamælingin fer fram.

Rakastig er sýnt í prósentum (%). Ef mælt rakastig timburs er 16% eða meira skal varast að nota timbrið í mannvirki. Hætta er á að upp komi mygla.

Hlut­verk sölu­að­ila

Söluaðilar eiga að sjá til þess að byggingarvara búi að fullum eiginleikum við afhendingu til framkvæmdaraðila, til flutningsaðila eða neytenda.

Söluaðilar eiga að gæta að meðferð byggingarvara í hvívetna. Allt ógagnvarið timbur (og aðrar byggingarvörur sem eru viðkvæmar fyrir raka) á sem dæmi að vera geymt undir þaki eða við viðeigandi skilyrði þannig að tryggt sé að raki komist ekki í timbrið. Gæta verður að loftun sé timbur geymt undir hlíf utandyra. Raki gufar upp frá jörðu og sé loftun ekki góð festist rakinn undir varnarhlífinni og þar með skapast skilyrði fyrir myglu og síðar fúa.

Söluaðilar eiga að tryggja að varan búi að rakavörnum sé hún ætluð til flutninga með t.d. flutningaþjónustu. Með réttu ættu allir söluaðilar að merkja byggingarvörur sem ekki mega blotna með sérstökum límmiðum.

Mynd: Dæmi um límmiða sem setja þarf á sjáanlegan stað á rakadræga byggingarvöru fyrir flutning.

Hlut­verk flutn­ings­að­ila

Sé viðkvæm byggingarvara flutt á verkstað er best að sækja eða fá vöruna afhenta á verkstað rétt áður en hún er notuð.

Mikilvægt er að verja viðkvæma byggingarvöru við flutning. Sem dæmi þarf að verja vöruna fyrir raka og festa hana niður þannig að varan fari ekki á hreyfingu.

Í mörgum tilfellum eru viðkvæmar byggingarvörur fluttar milli landshluta með flutningafyrirtækjum. Varan er oft geymd úti fyrir og eftir flutning.

Flutningsaðila ber að tryggja að varan tapi ekki eiginleikum og því er mikilvægt að allar viðkvæmar byggingarvörur séu geymdar við réttar aðstæður og að þær séu varðar fyrir t.d. raka. Til að framangreint geti orðið þarf t.d. söluaðili að veita flutningsaðila réttar upplýsingar svo hægt sé að taka réttar ákvarðanir.

Hlut­verk verk­taka/neyt­anda

Þeir aðilar sem kaupa byggingarvöruna og nota eiga að tryggja að varan búi að réttum eiginleikum þegar hún er keypt eða kemur á verkstað.

Við móttöku á verkstað þarf að framkvæma rakaöryggiseftirlit, það er skoða efnið vel, mæla raka og skrá ástand þess. Mikilvægt er að sá sem framkvæmi verkið hafi þekkingu á ferlinu og notkun mælitækja.

Mynd: Dæmi um móttökuferil byggingarefna/byggingarvara.

Ef byggingarvaran kemur í lokuðum umbúðum þarf að skoða hvort þær séu heilar. Ef umbúðir eru skemmdar skal opna þær og kanna hvort varan sé í lagi. Ef eitthvað er grunsamlegt á að hafa samband við seljanda. Einnig þarf að athuga hvort rakastig efnisins sé samkvæmt leiðbeiningum framleiðanda.

Sé verktaki/neytandi að kaupa og flytja byggingarvöru sjálfur er mikilvægt að kanna ástand vörunnar fyrir kaup og tryggja að viðeigandi veðurvarnir séu á vörunni í flutningum. Rétt er að rakaástand t.d. timburvara sé kannað með viðeigandi mælitækjum við kaup. Rétt, sjálfsagt og eðlilegt er að kanna dagsetningar á viðkvæmri matvöru við kaup. Sama gildir um viðkvæmar byggingarvörur. Rétt, sjálfsagt og eðlilegt er að kanna ástand varanna við kaup. Framangreint sparar tíma og fyrirhöfn sé horft til lengri tíma.

Við flutning þarf að verja byggingarvörur (líkt og timbur, timburglugga og timburplötur) fyrir raka, hnjaski og skemmdum en jafnframt tryggja góða loftun.

Mynd: Rakalítið loft þarf að ná að flæða milli varnarhlífar byggingarvara úr timbri og timbursins.

Við geymslu þarf að tryggja rakavarnir, varnir gegn hitabreytingum og í viðeigandi tiltellum sólarljósi. Eining þarf að tryggja góða loftun. Ef loftun er léleg getur raki safnast upp og valdið skemmdum, sérstaklega í timbri og öðrum rakadrægum efnum.

Timbur, timburglugga og timburplötur á að stafla með bilum svo loft komist að því og setja vatnshelda yfirbreiðslu til að verja það fyrir rigningu/snjókomu. Einnig má nota tjöld eða gáma til verndar.

Mynd: Nota þarf viðeigandi varnir til að verja byggingarvörur úr timbri gegn raka.

Ekki má geyma byggingarvörur (t.d. úr timbri) án undirleggs á jörðinni þar sem jarðraki getur skemmt þær. Vörurnar þurfa að liggja þannig að loft komist undir þær. Sem dæmi má láta timburvörur liggja á vörubrettum, kubbum eða öðru undirleggi. Múrefni getur legið á vörubrettum o.s.frv.

Mynd: Byggingarvörur úr timbri mega aldrei liggja á jörð. Tryggja verður að loft nái að leika milli jarðar og timbursins.

Heim­ild­ir og mynd­ir: