Báru­járn/báru­stál

Bárujárn/bárustál er málmplata úr stáli sem mótuð er þannig að hún hefur bylgjulaga (báraða) lögun. Lögun plötunnar eykur stífleika, burðarþol og veðurþol plötunnar.

Báruformið kallast 18/76 sem þýðir að hæðin á bárunni er 18 mm og breidd hverrar báru er 76 mm.  Þykkt platna er ýmist 0,5 eða 0,6 mm og plötubreidd er alla jafna 1070 mm. Hægt er að fá  plötur sem eru ýmist húðaðar með alusínk (blanda af áli, sínki og kísli) eða með PVDF-húð. PVDF‑húð á bárustáli er verndandi yfirborðshúð úr flúorplastefninu polyvinylidene fluoride (PVDF). Efnið er borið á stálplötur til að lita plöturnar, auka endingarþol, veðurþol og útlitsgæði.

Á eldri húsum má einnig finna heitgalvaníseraðar bárujárnsplötur.

Bárujárnið er hægt að nota í klæðningar, á þök, loft og veggi og bæði innanhúss og utan, ýmist með PVDF-húð, málað eða án litar.

Mynd: Bárujárn með PVDF-húð

Báru­stál á Ís­landi

Notkun bárujárns sem útveggjaklæðningar er séríslensk byggingarhefð sem hefur þróast og hentar vel í íslenskri veðráttu.

Saga bárujárnsins er merk og samofin sögu mannvirkjagerða á Íslandi. Mjög víða í Reykjavík, bæjum og sveitum má finna ný og eldri mannvirki klædd með bárustáli. Nægir að nefna byggingar við Tjarnargötu í Reykjavík sem dæmi um framangreint.

Fjölmargt hefur verið skrifað um og gefið út um sögu mannvirkjagerðar á Íslandi. Þar á meðal er bókin Bárujárn, útgefin af Minjavernd. Þar er m.a. að finna þætti úr sögu bárujárnsins hérlendis.

Fylgi­hlut­ir og áfell­ur

Bárujárnsplata ein og sér dugar ekki til að mynda vatnsþétta skel utan um byggingar. Til þess þarf einnig ýmsa fylgihluti úr stáli.

Framleiðendur bjóða upp á staðlaða fylgihluti/áfellur ásamt sérsmíði.

Áfella er hlutur sem settur er utan á annan byggingarhluta ýmist vegna frágangs, verndar eða styrkingar.

Dæmi um staðlaða fylgihluti eru:

Kúlukjölur: Fylgihlutir festur ofan á samskeyti aðliggjandi þakflata til að styrkja brúnir þakflatanna, minnka hættu á skörpum kanti, bæta útlit og draga úr vatnsrennsli inn í samskeyti þakflata.

Önnur dæmi um staðlaða fylgihluti eru: U-skúffa, kantkjölur, festifjöður, gluggastykki, skiptilisti, dropalisti og vatnsbretti.

Um viðhald fylgihluta og áfella gilda sömu viðmið og við viðhald bárujárns. Um tiltekna heild er að ræða.

Mynd: Skotrennur og bárujárn

Ábyrgð á við­haldi

Á Íslandi ber eigandi mannvirkis almennt ábyrgð á viðhaldi þess og því að mannvirkið sé öruggt og uppfylli kröfur laga og reglugerða. Samkvæmt byggingarreglugerð, nr. 112/2012, ber eigandi ábyrgð á að við hönnun, byggingu og rekstur mannvirkis sé farið að kröfum laga um mannvirki, nr. 160/2010, og byggingarreglugerðar.

Í framkvæmd þýðir ofangreint að eigandi þarf meðal annars að:

Fyrir fjölbýlishús gilda ákvæði laga, nr. 26/1994, um fjöleignarhús. Þar kemur fram að húsfélag eða sameigendur bera ábyrgð á viðhaldi sameignar, en hver eigandi ber ábyrgð á sínum séreignarhluta.

Minja­stofn­un Ís­lands

Á Íslandi gilda lög, nr. 80/2012, um  menningarminjar. Þar er kveðið á um að öll hús og mannvirki sem voru byggð árið 1923 eða fyrr séu friðuð. Óheimilt er að raska friðuðum húsum og mannvirkjum, spilla þeim eða breyta, rífa þau eða flytja úr stað nema með leyfi Minjastofnunar Íslands.

Eigendum húsa og mannvirkja sem ekki njóta friðunar en byggð voru 1940 eða fyrr, svo og forráðamönnum kirkna sem reistar voru 1940 eða fyrr, er skylt að leita álits hjá Minjastofnun Íslands með minnst sex vikna fyrirvara ef þeir hyggjast breyta þeim, flytja þau eða rífa.

Al­mennt við­hald, fyr­ir­byggj­andi að­gerð­ir og reglu­legt eft­ir­lit

Gunnatriði í öllu viðhaldi er almennt viðhald, fyrirbyggjandi aðgerðir og reglulegt eftirlit.

Al­mennt við­hald

Með almennu viðhaldi er fyrst og fremst átt við þrif og að halda bárustáli, fylgihlutum og áfellum hreinum. Mikilvægt að er að halda bárustálinu hreinu og og fjarlægja öll óhreinindi sem geta bundið raka og flýtt fyrir niðurbroti.

Hversu oft á að þrífa bárustál, fylgihluti og áfellur fer alltaf eftir staðsetningu byggingarinnar, veðri og notkun. Almenn viðmið eru:

Fyr­ir­byggj­andi að­gerð­ir

Með fyrirbyggjandi aðgerðum (rakavörnum) er hægt að auka líftíma bárujárns, fylgihluta og áfella verulega og þar með minnka þörf á viðhaldi. Þar skipta tæringavarnir (ryðvarnir) mjög miklu máli. Almenn viðmið eru:

Reglu­­legt eft­ir­lit

Með reglulegi eftirliti er átt við reglulega og vandaða ástandsskoðun. Mikilvægt er að kanna ástand bárujárns og fylgihluta/áfella að minnsta kosti árlega. Ef upp koma skemmdir þarf að laga þær sem fyrst.  Skoða þarf yfirborðið með tilliti til ryðmyndunar, flagnandi málningar og skemmda á samskeytum og festingum. Sé eftirlit framkvæmt að vori gefst eigendum tækifæri til að nýta sumarið til viðhalds.

Skoða þarf ástand:

Leita þarf að:

Mynd: Bárujárn sem liggur undir skemmdum

Við­hald og við­gerð­ir á báru­járns­klædd­um hús­um

Mynd: Tæring (ryð) í niðurfalli

Mál­un á báru­járni

Mynd: Flögnuð málning á bárujárnsplötu

Út­skifti á báru­járns­plötu

Mynd: Festingar settar í aðra hverja hábáru

Loka­orð

Viðhald bárustáls og fylgihluta þess er lykilatriði til að tryggja endingu, virkni og öryggi bygginga. Bárustál er endingargott efni, en það er jafnframt viðkvæmt fyrir veðrun og tæringu ef yfirborðsvörn og frágangur er ekki viðhaldið reglulega. Sérstaklega gegna fylgihlutir, svo sem festingar, samskeyti, skotrennur og kantar, mikilvægu hlutverki þar sem þar safnast oft raki og þar hefjast skemmdir fyrst.

Samkvæmt byggingarreglugerð nr. 112/2012 ber eigendum og ábyrgðaraðilum að halda byggingarhlutum í því ástandi að þeir uppfylli áfram kröfur um öryggi, þéttleika og endingu. Þetta á beint við um þak- og veggklæðningar úr bárustáli, þar sem skortur á viðhaldi getur leitt til ryðmyndunar, leka og umfangsmeiri skemmda á mannvirkinu.

Með reglulegu eftirliti, hreinsun, viðgerð yfirborðs og endurnýjun verndarhúða má verja bæði stálið og tengda byggingarhluta, lengja líftíma mannvirkja og draga úr kostnaði við viðgerðir til lengri tíma. Gott viðhald stuðlar einnig að bættri orkunýtingu og öruggari húsum.

Heim­ild­ir og mynd­ir